Een bezoek aan Kamp Amersfoort

Nationaal Monument Kamp Amersfoort

Nationaal Monument Kamp Amersfoort is een museum waarin de 47.000 mensen centraal staan die tijdens de Tweede Wereldoorlog in Kamp Amersfoort gevangen zaten. Deze 47.000 gevangenen kwamen uit 34 landen en 700 van de gevangenen was vrouw.

Nationaal Monument Kamp Amersfoort ligt op de grens van Leusden en Amersfoort.

In 2021 is het ondergrondse museum geopend. In het museum zie je een permanente tentoonstelling en een jaarlijks wisselende tentoonstelling. Aan de hand van objecten, documenten en beeldmateriaal wordt het structurele systeem belicht van honger, dwangarbeid, mishandeling, transporten en executies. In Kamp Amersfoort zijn 652 mensen gestorven door executies, mishandeling of uitputting en van de mannen die als dwangarbeider of strafgevangene op transport werd gezet naar andere kampen overleed 15%. Het grootste transport vanuit Kamp Amersfoort is het transport van 1.438 mannen. Dit transport vond plaats op 11 oktober 1944. Het transport ging naar concentratiekamp Neuengamme. 82% van de mannen die op dit transport zaten is nooit teruggekeerd.

Op het binnenterrein bevinden zich de originele appèlklok en vijf eikenbomen uit de oorlog.

Op het buitenterrein zie je ‘De Stenen Man’, de schietbaan (die door gevangenen met de hand is uitgegraven), loopgraven en restanten van een lijkenhuisje.

Bij de ingang van het museum staat een authentieke wachttoren.

Geschiedenis van Kamp Amersfoort

Het Nationaal Monument Kamp Amersfoort herinnert aan het ‘Polizeiliche Durchgangslager Amersfoort’. Kamp Amersfoort was van oorsprong een kazerneterrein van het Nederlandse leger. Vanaf augustus 1941 werden er door de nazi’s verschillende groepen opgesloten, zoals verzetsstrijders, ontduikers van de Arbeitseinsatz, communisten, gijzelaars, (vermeende) criminelen zoals zwarthandelaren, slachtoffers van razzia’s, ongeveer 2.500 Joden, 271 Amerikaanse staatsburgers, 139 Jehovah’s getuigen en 100 Sovjet-krijgsgevangenen. 359 gevangenen tekenden onder dwang een contract als SS-Frontarbeiter. Zij moesten aan het Oostfront vechten. Ongeveer 450 politiemannen en ongeveer 300 artsen werden wegens collectief verzet opgesloten. Naar schatting driekwart van de gevangenen werd naar andere kampen doorgevoerd voor dwangarbeid, waarvan velen nooit zijn teruggekeerd.

De barakkenkampen werden tijdens de mobilisatie in Amersfoort geplaatst. Het 16e Regiment Infanterie was hier voor de oorlog gelegerd. Op 10 mei 1940 viel het Duitse leger Nederland binnen. Het Nederlandse leger capituleerde een paar dagen later. In het voorjaar van 1941 begon de SS werd het het barakkencomplex aangepast en werd Amersfoort een concentratiekamp.

Tussen 18 augustus 1941 en maart 1943 was Kamp Amersfoort een grote ‘vergaarbak’ van gevangenen. De eerste groep gevangenen, bijna 200 communisten uit kamp Schoorl, arriveerden op 18 augustus 1941 in het kamp. Tussen augustus 1941 en maart 1943 is Kamp Amersfoort een hongerkamp geweest. De gevangenen vermagerden heel snel. Ze mochten geen voedselpakketten ontvangen. In 1942 werd het kamp uitgebreid tot ongeveer 4.000 slaapplaatsen.

Karl Peter Berg was de kampcommandant. Hij verliet op 20 april 1945 met zijn staf het kamp nadat de Canadezen in april 1945 een offensief aan de oostzijde van de IJssel gestart waren. Op 4 mei 1945 kregen de toen nog aanwezige gevangenen een Rode-Kruispaspoort. Zo konden zij het kamp te verlaten.

Meer dan 35.000 gevangenen zijn hier geregistreerd. Meer dan 19.000 zijn naar Duitsland getransporteerd. Zeker 658 gevangenen zijn overleden als gevolg van hun verblijf in Kamp Amersfoort, waarvan 428 gevangenen in de buurt van Kamp Amersfoort door de Duitsers zijn geëxecuteerd. Veel omgekomen kampgevangenen werden herbegraven op de nabijgelegen begraafplaats Rusthof.

Vanuit Kamp Amersfoort vonden 800 transporten naar andere kampen plaats, waarvan er ongeveer 200 treinen tien gevangenen of meer bevatten. Grote transporten waren die van 26 september 1944 naar Zwolle om de verdedigingswerken bij de IJssel aan te leggen en het transport van 11 oktober 1944 naar Neuengamme. In deze groep vonden zich onder andere 601 mannen die waren opgepakt tijdens de Razzia van Putten.

Op 19 april 1945 werd het beheer van het kamp overgedragen aan het Rode Kruis. De bevrijding van Kamp Amersfoort wordt nog altijd jaarlijks herdacht.

Na de oorlog werd het kamp gebruikt als opvangplek voor Nederlandse mannen/vrouwen die terugkeerden uit Duitsland en in de Duitse oorlogsindustrie hadden gewerkt. Ook werd het kamp gebruikt als interneringskamp voor NSB’ers en collaborateurs. In 1951 werden Molukse KNIL-militairen hier gedemilitariseerd voordat zij op een andere plek in Nederland werden gehuisvest.

Op het buitenterrein werden na de oorlog door rechercheurs en de gravendienst 61 (massa)graven gevonden. Ruim dertig nazimisdadigers van Kamp Amersfoort werden berecht. Kampcommandant Berg is als enige geëxecuteerd.

In 1953 werd het monumentale standbeeld ‘Man voor het vuurpeloton’ onthuld, beter bekend als ‘De stenen man’ van Frits Sieger. Dit monument staat aan het eind van de schietbaan op het buitenterrein.

Helaas zijn alle barakken van het voormalige Kamp Amersfoort gesloopt. Dit gebeurde in 1967 en 1968. Tijdens het slopen van de barakken werd een muurschildering ontdekt, deze schildering kun je nog altijd bekijken in het gebouw dat dient als toegang tot het ondergrondse museum. De reden van de sloop is dat het terrein van Kamp Amersfoort werd hergebruikt door het ministerie van Defensie en als opleidingsinstituut voor de politie.

Pas op 28 maart 2000 werd de Stichting Nationaal Monument Kamp Amersfoort opgericht, met als doel de restanten van Kamp Amersfoort te behouden en te bevorderen dat het voormalig kampterrein wordt bestemd tot plaats van herinnering, herdenking en bezinning. Het initiatief was afkomstig van oud-gevangene Gerrit Kleinveld en vertegenwoordiger van de tweede generatie Cees Biezeveld, die de eerste directeur werd.

Het logo van de stichting, een door prikkeldraad omgeven roos, herinnert aan de vroegere strafplek die ‘rozentuin’ werd genoemd en is gebaseerd op twee tekeningen van oud-gevangene Jacques Kopinsky.

In 2004 werd een bescheiden herinneringscentrum geopend. In 2021 is het museum geopend waar het verhaal van het kamp wordt verteld door middel van een audioguide. Deze audioguide verteld aan de hand van voorwerpen, foto’s, documenten en wisselexposities. De wisseltentoonstelling die ik gezien heb is de tentoonstelling ‘Arbeitseinsatz’, over de verplichte tewerkstelling van Nederlandse jonge mannen in de Duitse industrie tijdens de Tweede Wereldoorlog.

Het motto van Nationaal Monument Kamp Amersfoort is ‘Herinneren, bezinnen en leren’: om lessen van het verleden door te geven aan nieuwe generaties en een open oog te hebben voor hedendaagse ontwikkelingen.

Het motto van Nationaal Monument Kamp Amersfoort is ‘Herinneren, bezinnen en leren’.

Binnenterrein van Nationaal Monument Kamp Amersfoort

Op het gereconstrueerde binnenterrein leer je over de geschiedenis van Kamp Amersfoort. Hier zie je:

een maquette van Kamp Amersfoort zoals het was in 1944 met een deel voor de SS’ers en een deel voor de gevangenen met barakken.
de rozentuin, het is de strafplek van de gevangenen. De naam komt van het feit dat het prikkeldraad werd vergeleken met rozendoorn. De roos met prikkeldraad is het logo van Kamp Amersfoort.
de appèlklok, dit is de originele appèlklok. Het bouwwerk er omheen is niet origineel.
5 eikenbomen, dit zijn 5 bomen die hier al in de oorlog in het gedeelte van de SS stonden.

Op de appèlplaats zie je voetafdrukken en de laarzen van kampcommandant Karl Berg.

Museum van Nationaal Monument Kamp Amersfoort

In het ondergrondse museum leer je over de geschiedenis van Kamp Amersfoort. Tien groepen gevangenen en biografieën zijn uitgelicht en in de 100 interviews vertellen oud-gevangenen over het leven in het concentratiekamp. Historische feiten worden gepresenteerd door middel van storytelling. Je wordt aan het denken wordt gezet over de soms dunne scheidslijn tussen slachtoffer- en daderschap.

Voor je naar beneden gaat naar het museum zijn er interessante dingen te zien, zoals het kantoor van Karl Berg met het originele bureau en de typemachine van de kampadministratie. Aan de andere muur zijn twee muurschilderingen te zien.

Vaste tentoonstelling

In de vaste tentoonstelling staan 10 zuilen, waar je door middel van voorwerpen, beeldmateriaal en audio kennis maakt met tien biografieën van gevangenen en bewakers, zoals verzetsvrouw Sabine Zuur, pater Titus Brandsma (is in 2022 heiligverklaard), Willy Engbrocks, Loes van Overeem (vertegenwoordigster van het Rode Kruis die het voor elkaar kreeg dat de gevangenen voedselpakketten ontvingen), Monne de Miranda, Henk Sneevliet en Joseph Kotalla (bekend om zijn wreedheid tijdens het dagelijks appèl). Hier krijgen zowel slachtoffers als daders een plek te geven, waardoor de genuanceerdheid van de geschiedenis van de Tweede Wereldoorlog getoond wordt.

Aan de andere kant van de zuilen worden tien verschillende groepen gevangenen uitgelicht: verzetsstrijders, Joden, dwangarbeiders (via de Arbeitseinsatz), asocialen (zwartlappen), gijzelaars, geestelijken, Amerikaanse staatsburgers, Sovjet-krijgsgevangenen, SS-Frontarbeiter en twee beroepsgroepen die (poging tot) gecoördineerd verzet hebben geboden: artsen en politiemannen. Je ziet hier de verscheidenheid aan gevangenen en de uiteenlopende reden voor hun gevangenschap.

In de 100 (video-)interviews, vertellen oud-gevangene over hun ervaringen in Kamp Amersfoort. De verhalen van deze ooggetuigen geven een indrukwekkende inkijk in het kampleven en maken het verleden voor de bezoekers tastbaar.

Wisseltentoonstelling

De wisseltentoonstelling ‘Gedwongen’ gaat over dwangarbeid tijdens de Tweede Wereldoorlog. Tussen 1942 en 1945 moesten ongeveer een half miljoen Nederlandse mannen als dwangarbeider werken in de Duitse industrie. Dit omdat de Duitse mannen streden aan het front. Mannen die probeerden aan de verplichte Arbeitseinsatz te ontkomen door bijvoorbeeld onder te duiken, werden onder meer in Kamp Amersfoort opgesloten en alsnog op transport naar Duitsland gezet. Ongeveer 30.000 mannen overleefden de slechte leef- en werkomstandigheden, besmettelijke ziekten en geallieerde bombardementen niet. Daarmee is deze dwangarbeid ook het verhaal van gemis en onzekerheid. In deze wisseltentoonstelling vertellen ex-tewerkgestelden over hun ervaringen aan de hand van persoonlijke voorwerpen, memoires, foto’s en audioverhalen. De wisseltentoonstelling is te zien tot en met januari 2025.

De wisseltentoonstelling ‘Gedwongen’ was te zien tot en met januari 2025.

Er is een aparte bezinningsruimte waar je je eigen gedachten op een muur kunt schrijven.

Buitenterrein van Nationaal Monument Kamp Amersfoort

Op het uitgestrekte buitenterrein zijn in het zogenaamde ‘schuldig landschap’ naoorlogse monumenten, grondsporen en originele overblijfselen te bekijken, zoals

de originele toegangspoort
de tijdelijke begraafplaats van het kamp
het beeld ‘De stenen man’
de schietbaan
de herdenkingssteen
de wachttoren
restanten van het lijkenhuisje
schuilplaatsverlenersmonument
loopgraven en stellingen
Sinaï monument
fototentoonstelling ‘Oog in oog’
fundamenten van een wachttoren
monument Koedriest

Originele toegangspoort van Kamp Amersfoort

Na de controlepost aan de Appelweg betraden alle gevangenen, meestal na een voettocht vanaf Station Amersfoort, door de toegangspoort het gedeelte waar de nazibewakers verbleven. De gevangenen werd hier geteld en moesten hun bezitten en geld inleveren. Daarna werden ze naar barakken van het gevangenengedeelte gestuurd, waar ze kaal geknipt werden en hun gevangenenkleding kregen die bestond uit een oud uniform van het Nederlandse leger en houten klompen.

Wachttoren

De oorspronkelijke wachttoren staat nog op de oorspronkelijke plek. Het is de enige authentieke wachttoren van een concentratiekamp in Nederland. Hij staat op de plek waar één van de zes toren stonden. Tijdens de oorlog was de wachttoren voorzien van een zware mitrailleur. Naast de wachttoren is de ingang tot het museum, het museumcafé en de museumwinkel.

Vuilstortplaats

Een veld waar zich tijdens de Tweede Wereldoorlog een vuilstortplaats van 5 meter diep bevond. In deze kuil werden kiezelstenen gewonnen (Kieskrube). Vooral Joodse gevangenen werden belast met verder uitgraven, waarbij ook dodelijke slachtoffers gevallen zijn.

Restanten van het lijkenhuisje

Veel is er niet meer over van het lijkenhuisje. Het lijkenhuisje is in 1942 gebouwd. Het lijkenhuisje was bestemd voor de tijdelijke berging van overleden gevangenen. Ze werden tijdelijk in twee kisten in het huisje gelegd. Vandaar werden de lichamen ongezien naar een massagraf vervoerd. Veel lichamen zijn nooit teruggevonden.

De kleine schietbaan

Dit is een klein veld dat voor de helft is omringd door een aarden wal. Hier deden de bewakers schietoefeningen met pistolen.

De Herdenkingssteen

Deze herdenkingssteen werd in 1953 geplaatst ter nagedachtenis aan de slachtoffers van Kamp Amersfoort. Op de herdenkingssteen staat de indrukwekkende tekst:
Zij die in de jaren 1940-1945 hier werden omgebracht hebben met hun bloed deze grond geheiligd
Hun offer zij het nageslacht een lichtend voorbeeld

Schietbaan

De Stenen Man kijkt uit over een hele lange schietbaan met een lengte van 350 meter. De schietbaan is onder barbaarse omstandigheden volledig door gevangenen uitgegraven. De schietbaan werd gebruikt voor schietoefeningen van bewakers, maar ook voor fusillades en doodsvonnissen. Na de oorlog werden in de schietbaan enkele massagraven blootgelegd. Aan het einde van de schietbaan vond men het graf van 49 gevangenen die werden gefusilleerd als represaille voor de aanslag op Rauter. Op de plaats van dit graf staat nu ‘De stenen man’. Langs de schietbaan liggen twee aarden wallen. Dit is zand van de uitgraving van de schietbaan.

De afrastering van de schietbaan is nog te zien met een paar originele palen. Ik loop een stukje om de afrastering heen tot aan de afzetting naar de golfbaan. Een groter contrast met het Kamp kan bijna niet.

De Stenen Man (Gevangene voor het vuurpeleton)

Het beeld ‘De Stenen Man’ stelt een gevangene voor het vuurpeloton voor. Het is een herinnering aan de slachtoffers die zijn gevallen in Kamp Amersfoort. Eén vuist van de stenen gevangene is gebald als teken van machteloze woede en als teken van zijn ongebroken wil. Het beeld en de sokkel zijn geplaatst op een stervormig mozaïek met daarop vijf vredesduiven die de vijf oorlogsjaren symboliseren. De stenen gevangene, met de officiële naam ‘Gevangene staand voor het vuurpeloton’, wordt in de volksmond ‘De Stenen Man’ genoemd.

Tijdelijke begraafplaats

De tijdelijke begraafplaats ligt achter de schietbaan. De meeste stoffelijke resten die direct na de oorlog werden gevonden, werden geïdentificeerd en op deze plek tijdelijk begraven. Later werden ze in hun woonplaats of op de nabijgelegen begraafplaats Rusthof herbegraven.

Loopgraven en stellingen

De loopgraven werden om het bouwen van loopgraven te oefenen, in 1939 aangelegd door Nederlandse militairen. Tijdens de oorlog gebruikten Duitse militairen deze en plaatsten afweergeschut op de betonplaat verderop.

Sinaïmonument

Toen het Sinaï Centrum, een kliniek voor geestelijke gezondheidszorg voor Joodse oorlogsslachtoffers in 2008 verhuisden naar Amstelveen, werd het muurreliëf van Lex Horn overdragen aan Nationaal Monument Kamp Amersfoort.

Fototentoonstelling oud-gevangenen

In een stuk bos zijn foto’s van oud-gevangenen van Kamp Amersfoort te zien. De foto’s zijn gemaakt in 2018, 73 jaar nadat Kamp Amersfoort werd verlaten door de bewakers en werd overgedragen aan het Rode Kruis.

Monument Schuilplaatsverleners

Het is het monument van Eric Klaus is een monument ter herdenking aan de mensen die schuilplaatsen boden aan landgenoten en/of geallieerden. Dit met gevaar voor eigen leven. Het monument bestaat uit twee panelen. Aan de voorzijde van het ene paneel zie je een gesloten deur met een goed man (met gouden rand) en een slechte man, de ‘schaduw’. Het andere paneel is een open deur.

De fundamenten van een wachttoren

De vier betonblokken zijn de fundamenten van één van de wachttorens uit de eerste periode van Kamp Amersfoort. Er stonden toen zes wachttorens om het gevangenendeel van het kamp, later werden dat acht wachttorens.

Monument Koedriest

Monument Koedriest ligt afgelegen. Om dit monument te zien moet je de Loes van Overeemlaan een stuk uitlopen. Aan het eind van de golfbaan sla je linksaf naar een klein parkeerterrein. Aan het eind sla je rechtsaf een bospad in die je doorloopt tot aan het monument. Monument Koedriest (Russisch monument) staat op de plek waar na de oorlog een massagraf met 77 Sovjet-Russische slachtoffers is gevonden. Zij maakten deel uit van een groep van 101 gevangenen die op 27 september 1941 naar Amersfoort zijn gebracht. De meesten zijn afkomstig uit Oezbekistan. Begin april 1942 waren 24 gevangenen overleden aan ziekte, mishandeling en ontbering. De andere 77 gevangenen zijn op 9 april 1942 gefusilleerd. De 100 Sovjets zijn herbegraven op het Russisch Ereveld, naast begraafplaats Rusthof. Koedriest is de naam van het bosperceel waar de executie plaatsvond.

Praktische informatie

Handige weetjes

Je kunt alleen per pin betalen in het museum. Contant geld wordt niet geaccepteerd.
Je krijgt een gratis audiotour mee. De audiotour is ingesproken door Jeroen Kijk in de Vegte. Zijn opa zat in Kamp Amersfoort gevangen.
Er liggen gratis plattegronden klaar van het buiten- en binnenterrein.
Nationaal Monument Kamp Amersfoort biedt rondleidingen, onderwijspakketten en reflectieprogramma’s aan.
Het museum, het museumcafé en een gedeelte van het buitengebied zijn toegankelijk voor rolstoelen en kinderwagens. Het ondergrondse museum is bereikbaar via een lift.
In de museumwinkel zijn interessante boeken over de geschiedenis van Nationaal Monument Kamp Amersfoort te koop.
Het museumcafé is geopend van dinsdag t/m zondag van 11.00–17.00 uur.

Er zijn twee duwstoelen te leen.
In het museumcafé en in het museum zijn er mindervalidetoiletten aanwezig.
Geleidehonden zijn toegestaan.
Voor een bezoek aan Nationaal Monument Kamp Amersfoort is reserveren mogelijk maar niet verplicht.
Op zaterdag en zondag om 11.30 uur en 14.00 uur kun je deelnemen aan een rondleiding over het buitenterrein. Verzamelen is bij de wachttoren voor de ingang van het museum. De rondleiding is gratis op vertoon van entreebewijs van het museum.
Voor kinderen is er in het museum een opdrachtenkaart met vragen en dilemma’s. Hierdoor kom je meer over het verhaal van Kamp Amersfoort te weten.
Interessant is de prijzenwinnende zesdelige podcast ‘De verdwenen SS’er‘ van Nationaal Monument Kamp Amersfoort. De eerste aflevering verscheen op 4 oktober 2022. De podcastserie ‘De Verdwenen SS’er’ gaat over de zoektocht naar de op mysterieuze wijze verdwenen SS-kampcommandant Walter Heinrich van Kamp Amersfoort.

Bereikbaarheid

Auto
Vanuit Zwolle neem je op de A28 de afslag Maarn (afslag 5) richting Soest. Aan het einde van de afrit bij stoplichten sla je linksaf (Leusderweg (N227) richting Wijk bij Duurstede). Na het viaduct sla je rechtsaf (Laan 1914) en na 350 meter sla je linksaf de Loes van Overeemlaan in. De parkeerplaats ligt na 150 meter aan de rechterkant. De parkeerplaats ligt tegenover de ingang van het museum. Er is plek voor 54 auto’s. Vanuit Utrecht neem je op de A28 de afslag Maarn (afslag 5) richting Soest. Aan het einde van de afrit bij stoplichten sla je linksaf (Doornseweg (N227) richting Amersfoort). Na 700 meter sla je bij de stoplichten (vlak voor het viaduct) linksaf de Laan 1914 in en na 350 meter sla je linksaf de Loes van Overeemlaan in. De parkeerplaats ligt na 150 meter aan de rechterkant. De parkeerplaats ligt tegenover de ingang van het museum. Er is plek voor 54 auto’s.

Openbaar vervoer
Je kunt met de trein reizen naar Amersfoort Centraal Station. Vanaf Amersfoort Centraal Station neem je buslijn 19 (richting Leusden ISVW) van Syntus en stapt uit bij de halte Loes van Overeemlaan. Je loopt in ongeveer 4 minuten via de Loes van Overeemlaan naar Kamp Amersfoort. Kijk voor de actuele reistijden op OV9292. In het weekend rijdt buslijn 19 niet. Je kunt in het weekend buslijn 56 vanaf Amersfoort Centraal Station nemen en uitstappen bij de bushalte Potgieterlaan. Vanaf deze bushalte loop je in ongeveer een kwartier naar het museum.

Fiets
Aan de Loes van Overeemlaan ligt Nationaal Monument Kamp Amersfoort waar je naast het parkeerterrein je fiets kunt stallen. Het parkeerterrein en de fietsenstalling liggen tegenover de ingang van het museum.

Openingstijden

Dinsdag t/m zondag van 11.00–17.00 uur.

Tijdens schoolvakanties van 10.00–17.00 uur.

Elke zaterdag en zondag zijn er om 11.30 en 14.00 uur publieksrondleidingen van een uur over het buitenterrein.

Tijdens de schoolvakantie vinden dagelijks om 11.30 en 14.00 uur publieksrondleidingen plaats. De rondleidingen zijn inbegrepen bij het entreebewijs voor het museum.

Het museum is gesloten op maandag, Nieuwjaarsdag, Koningsdag, Eerste en Tweede Kerstdag.