Podwalk Het Verhaal van Nederland – Amsterdam : Weldoeners en weelde in de Pijp

De Pijp met het Vondelpark, het Concertgebouw en het Rijksmuseum. Deze gebouwen zijn allemaal in de 19e eeuw gebouwd. Deze periode kenmerkte zich door grote armoede. Gelukkig voor de armen waren er ook weldoeners, zoals Piet van Eeghen en Samuel Sarphati die Amsterdam uit het slop proberen te halen.

Na de Franse bezetting is Amsterdam er slecht aan toe. Er heerst armoede, buurten raken in verval en de werkeloosheid is groot. De stad zit in diepe schulden en kinderen worden op straat te vondeling gelegd. Deze podwalk neemt je mee naar een nieuw begin. Via de grachtengordel, langs het voormalig Aalmoezeniershuis, het Prinsengrachtziekenhuis naar arbeiderswijk de Pijp, door het Sarpathipark en de plek waar ooit het Paleis voor Volksvlijt stond. De kroon op het werk van Sarpathi. Een wandeling door Amsterdam in herstel: van verkrotting naar allure.

Podwalk Het Verhaal van Amsterdam : Weldoeners en weelde in de Pijp

Ik begin mijn wandeling vanaf de tramhalte Weteringcircuit. Hiervandaan wandel ik naar het beginpunt van deze podwalk aan de Vijzelstaat.

Vanaf de Vijzelstraat loop ik via de Gouden Bocht de Herengracht op. Al sinds de 17e eeuw wonen hier de allerrijkste Amsterdammers die op deze plek een huis kunnen betalen. Dat chique huis met de gevel met een balkon krijgt in 1865 nieuwe bewoners. Het is Christiaan Pieter van Eeghen (Piet), een steenrijke bankier, handelaar, kunstverzamelaar en weldoener.

Aan de Herengracht 462 is het Handelshuis Van Eeghen & Co gevestigd. Het handelshuis is in 1865 al meer dan 200 jaar familiebezit. Piet is er directeur. Halverwege de 19e eeuw verhuist het bedrijf naar de Herengracht 462. De familie Van Eeghen is een welvarende en rijke familie. Piet heeft oog voor zijn medemens en hart voor zijn stad. Hij zet zich al jong in voor het welzijn van alle Amsterdammers.

Piet zijn moeder sterft in 1816, een paar weken na de geboorte van haar zoon aan een longontsteking. Zijn vader neemt de zorg van hem op zich.

Ondanks de dure woningen aan de gracht heerst er na de Franse bezetting armoede. Amsterdam blijft achter met een schuld van 20 miljoen gulden. De rentelasten zijn een miljoen gulden per jaar. Amsterdam verloedert.

In de 19e eeuw neemt de armoede verder toe. De handel ligt jarenlang stil. Bedrijven sluiten noodgedwongen hun deuren Steeds meer mensen raken werkeloos. Meer dan de helft van alle inwoners van Amsterdam kan niet voor zijn eigen eten zorgen. Ze worden afhankelijk van rantsoenen van brood en aardappelen. De kinderen worden de dupe. Ouders leggen hun pasgeboren baby te vondeling en het aantal weeskinderen stijgt snel.

Veel bruggen in Amsterdam hebben namen. Bijvoorbeeld de Abel Weetnietbrug aan de Leidsegracht. Interessant is waar deze naam vandaan komt. Abel werd op de Keizersgracht te vondeling gelegd. Toen hij werd gevonden bleek hij geen briefje bij zich te hebben. Soms deden de ouders dat tussen de kleren van de baby om hun kind een voornaam mee te geven. Soms hadden vondelingen geen briefje bij zich. Dan gaven de mensen van het weeshuis de kinderen een naam. Bij Abel wisten ze even niks meer te bedenken. Daarom de naam Abel Weetniet.

De brug voor me, hoek Leidse gracht-Prinsengracht, is vernoemd naar Angenietje Swarthof. Zij vangt aan het begin van de 19e eeuw thuis weeskinderen op, 126 in totaal. Ze verzorgt ze en voed ze op. Ze heeft ook eigen kinderen. Het statige
gebouw aan de overkant was ooit het Aalmoezeniersweeshuis.

Langs de Prinsengracht loop ik verder.

Het pand met de rode-witte zonnewering is het Prinsengrachtziekenhuis. Hier was de Vereeniging voor Ziekenverpleging, een particuliere onderneming van mensen (artsen) die vonden dat er hoognodig iets moet worden gedaan aan de misstanden in de stad, gevestigd. Piet was penningmeester van deze vereniging. Zij betalen en bouwen gezamenlijk het Prinsengrachtziekenhuis. Op de gevel staat de naam De Vereniging voor Ziekenverpleging. Deze vereniging bood gratis zorg aan huis voor alle Amsterdammers, ongeacht inkomen, afkomst of geloof. Dit ziekenhuis is het eerste moderne ziekenhuis van Amsterdam.

Aan het eind van de Prinsengracht steek ik de brug over en via de Spiegelgracht kom ik uit bij het Rijksmuseum. Dit museum heeft Amsterdam te danken aan Piet Van Eeghen. Hij vond dat zijn huis aan de Herengracht een museum leek met prachtige beelden en schilderijen. Dat zette Piet Van Eeghen aan het denken. Hij maakte een plan voor een nationaal museum, dat voor iedereen toegankelijk moest zijn. Het museum kwam er.

Ik loop onder het Rijksmuseum door. Aan de linkerkant is de gratis toegankelijke museumtuin. Het ziet er nog kaal uit.

Aan de andere kant kom ik uit op het Museumplein. Piet Van Eeghen vond dat kunst en cultuur onmisbaar waren in de opvoeding van iedere burger. Hij bemoeide zich met de oprichting van het Rijksmuseum. Daarnaast werkte hij met een groep bevriende investeerders aan een eigen project: het Stedelijk Museum. Dit museum is bedoeld voor Moderne Kunst. Zes jaar voor het Stedelijk Museum geopend wordt, sterft Piet Van Eeghen op 25 oktober 1889. In het museum hangen ongeveer 115 schilderijen en 1000 prenten en tekeningen die hij naliet aan het museum. Het Stedelijk Museum (en ook het Van Gogh Museum) staan op het Museumplein.

Via de Hobbemastraat kom ik uit bij de Hobbemakade. Op de hoek staat Nijntje for Peace.

Tegenover de brandweerkazerne staat het eerste urinoir, een openbaar toilet dat ontwikkeld is door Samuel Sarphati, een tijdgenoot van Van Eeghen. Het is het groene hokje op poten, ook wel de plaskrul. De vorm is een krul. Het geeft net genoeg privacy. Sarphati kwam uit een eenvoudige joodse familie. Hij studeerde medicijnen en raakte geïnteresseerd hygiëne. Hij kwam in 1839 naar Amsterdam. Sarphati zocht uit dat de smerige grachten, het huisvuil op straat en de rottende troep van de vismarkt de oorzaak waren van talloze ziektes waar dagelijks Amsterdammers aan overleden. De troep moest opgehaald en afgevoerd worden. Samuel Sarphati bedenkt een oplossing voor dit probleem. Hij richt een vuilnisophaaldienst op. De Amsterdammers betalen niets voor het ophalen. Sarphati verkoopt het vuil en per schip wordt het vuil naar Drenthe en Overijssel vervoerd. Daar wordt het mest.

Ik steek de brug over.

De vuilnisdienst wordt een succes. De stad wordt veel schoner en de landbouwgrond in het oosten vruchtbaarder. In de 2e helft van de 19e eeuw neemt de werkgelegenheid neemt toe dankzij een nieuw beroep: de fabrieksarbeider. In Amsterdam komt de industriële revolutie op gang. En werk betekent dat er mensen van buiten Amsterdam in de stad komen wonen, wat betekent dat er huizen gebouwd moeten worden. De Pijp is een wijk met smalle straten en sombere, goedkope huizen. De Pijp had geen goede naam in Amsterdam. Het leven was rauw. Hier ontstond de 19e eeuwse versie van het rijtjeshuis. Huizen worden in een serie gebouwd, hele rijen tegelijk met precies hetzelfde uiterlijk. Het moest snel en vooral goedkoop. De kwaliteit van de huizen is slecht. De Pijp wordt een mengelmoes van arbeidersgezinnen, cafébazen, prostitués, kunstenaars en studenten. Kroegen blijven de hele nacht open. De Pijp wordt bekend als het uitgaanscentrum van Amsterdam. Er is veel veranderd in de wijk. De straten in de Pijp zijn nog steeds nauw maar de huizen gerestaureerd, de wijk is vergroend en de huizen worden beter onderhouden. De Pijp is nu een populaire wijk om te wonen.

Ik kruis de Albert Cuypmarkt. Hier wordt 6 dagen per week een markt gehouden dat veel veel publiek en toeristen trekt.

Na een tijdje kom ik uit bij het Sarphatipark. Het park is genoemd naar Samuel Sarphati. In het midden staat een soort tempel met binnen in die tempel een buste van Samuel Sarphati. Dit park is naar hem vernoemd om alles hij allemaal voor de stad heeft gedaan, zoals de vuilophaaldienst en de bouw van een broodfabriek, die goedkoop brood van goede kwaliteit en in grote hoeveelheden tegelijk leverde. De fabriek was van grote waarde voor de stad.

Ik loop verder door het park.

Sarphati en Van Eeghen kwamen allebei op het idee van de sociale woningbouw. Ze richtten ieder een onderneming op om betaalbare appartementen te bouwen in de Jordaan. Geen woonblokken zoals in de Pijp, maar goede, degelijke huizen, met goede voorzieningen.

Sarphati vond ook kunst en cultuur onmisbaar in de opvoeding. Het schaalmodel van Sarphati’s meesterwerk, zijn magnum opus zie je in de vijver van het park. Het beste is het te zien vanaf de liefdesbrug. Het plan was een reusachtig paleis, van glas en staal, midden in de stad te bouwen. Eind 1864 gaat het gebouw open. De trotse vader van dat Paleis voor Volksvlijt, de nieuwste en grootste trekpleister van Amsterdam. Het startkapitaal voor het Paleis kreeg Sarphati snel bijeen. Maar daarna kwamen de problemen: de gemeente lag dwars met vergunningen en daarna een ministerie dat een stuk van de bouwlocatie niet wilde vrijgeven. Maar het paleis kwam er. In 1858 ging de eerste paal de grond in. Zes jaar later is het Paleis klaar. Samuel Sarphati is dan al overleden. Op 18 april 1929 brak er verwoestende brand uit. Niets herinnert meer aan het paleis.

Ik loop het park weer uit en via de Tweede Jan van der Heijdenstraat en de Hemonystraat sta ik voor het gebouw van De Nederlandsche Bank. Ik steek de straat over en via de Sarphatikade kom ik bij de Amstel.

Op de hoek staat het Amstelhotel. Misschien wel het bekendste en duurste hotel van Amsterdam. Het Amstelhotel is een project van Sarphati. Het is het eerste Grand Hotel van Nederland. Aan de gevel, de zuilen en sierlijke elementen zie je wat Sarphati met dit gebouw wilde zeggen: Amsterdam is groots en een stad van wereldformaat. Het hotel opent in 1867 toen er nog nauwelijks toeristen naar Amsterdam kwamen.

Ik loop via de brug naar boven en steek de weg over.

Via de Sarphatistraat loop ik naar het Frederiksplein. Aan de overkant van de weg staat het gebouw van De Nederlandsche Bank. In het Frederikspark bouwde Sarphati zijn Paleis voor Volksvlijt. Het enige wat daar nog aan herinnert is een klein stuk van de tuin, nu het park aan het Frederiksplein.

In het park staat een kunstwerk.

Aan de andere kant van het Frederikspark loop ik door de Falckstraat. In het midden een kunstwerk als onderdeel van het Kinderverzet die aangeven dat je verbinding moet zoeken. Veroordeel niet, maar praat. Steek je hand uit naar elkaar of steek je duim omhoog. Een mooie gedachte.

Ik kom uit op de Reguliersgracht. Deze gracht stond ooit op het punt om gedempt te worden. De gemeente wilde hier een brede, drukke weg met trams en meerdere rijbanen aanleggen. De Amsterdammers kwamen hiertegen in opstand. De gracht werd gered.

Via de Reguliersgracht loop ik via de Prinsengracht naar de Vijzelstraat, het eindpunt van deze Podwalk Het Verhaal van Nederland – Amsterdam : Weldoeners en weelde in de Pijp. Ik maakte een wandeling door de 19e eeuw en liep in de voetsporen van twee bijzondere Amsterdammers die als weldoener en sociaal ondernemer veel hebben betekend voor Amsterdam. Amsterdam was in de 19e eeuw zo goed als failliet was. Piet Van Eeghen en Samuel Sarphati sleurden de stad uit de put en zeiden: we gaan weer wat van je maken. Dankzij hen bloeide de stad weer op.

Mijn route

Praktische informatie

Afstand

De afstand van deze Podwalk Het Verhaal van Nederland – Amsterdam : Weldoeners en weelde in de Pijp is 5,6 kilometer.

Start- en eindpunt

Deze podwalk Weldoeners en weelde in de Pijp in Amsterdam begint en eindigt bij Vijzelstraat 32 tussen de Keizersgracht en de Herengracht.

Bereikbaarheid

De Amsterdamse buurt De Pijp is met het openbaar vervoer goed bereikbaar. Met de auto is dit deel Amsterdam moeilijker te bereiken.

Auto
Via de A10-Zuid (afslag S108/Oud-Zuid) is De Pijp bereikbaar via de Amstelveenseweg of President Kennedylaan. Parkeren in de Pijp is moeilijk. De tarieven zijn hoog. Een parkeerplaats vinden is niet makkelijk. Ik raad je aan om je auto bij bijv. de RAI te parkeren op de P+R en vandaar metro 52 te nemen. Of op de P+R Olympisch Stadion en vandaar tram 14 naar de halte Weteringschans te reizen.

Tram
Tramlijnen 3, 12 en 14 gaan dwars door De Pijp in Amsterdam.

Trein
Met de trein reis je het makkelijkst naar Amsterdam Centraal Station of via Station Amsterdam Zuid om vandaar de tram/bus/metro te nemen.

Metro
Het dichtstbijzijnde metrostation is die van lijn 52 (Noord-Zuidlijn), halte Vijzelgracht.

Bus
Buslijn 15 van de GVB rijdt door De Pijp.

Horeca

In verschillende delen van de Pijp in Amsterdam loop je langs horecagelegenheden. Ik ga ze hier niet opnoemen, het zijn er gewoon te veel.

Overnachten

In De Pijp in Amsterdam zijn veel accommodaties waar je kunt overnachten. Je vergelijkt hotels en de prijzen via Booking.com.

Wat is een podwalk?

Een podwalk is een gps-gestuurde audiotour. Op basis van je locatie krijg je verschillende delen van een verhaal te horen. In de podwalk praat een gids je door de wandeling heen. Wanneer je op de volgende locatie bent, gaat het verhaal verder. Je kunt het vergelijken met een audiotour in een museum. Je wordt aan de hand genomen door een gids, bij elk nieuw kruispunt/bezienswaardigheid op de route staat hij in audiovorm op je te wachten.

Het beste is om thuis (via wifi) alvast de podwalk-aflevering die je wilt gaan lopen, te downloaden.

De podwalk kun je luisteren via een gratis te downloaden app, zoals in dit geval de NPO Start Podwalks-app. Download de app via de Google Play store of via Apple store. Sla deze op in de NPO Start Podwalks-app. Dan ben je op locatie niet afhankelijk van een mobiele verbinding. Neem een koptelefoon of oortjes mee als je gaat wandelen. Zorg dat je telefoon voldoende opgeladen is.

Je telefoon registreert aan de hand van gps waar je bent. Je kunt doorlopen, zonder steeds je telefoon erbij te moeten pakken. Dit stel je in door, wanneer je de app installeert, toestemming te geven om bij gebruik van de app de locatie te delen. Dit is nodig, zodat de gps ingeschakeld is.

Podwalk Het verhaal van Nederland – Amsterdam

Voor Het verhaal van Nederland – Amsterdam zijn 11 gps-gestuurde audiotours ontwikkeld die je de verhalen van Amsterdam op locatie laten beleven.

Deze podwalk kun je luisteren via de gratis te downloaden NPO Start Podwalks-app. Een podwalk app kun je gratis downloaden Het verhaal van Nederland in de Google Play store of de Apple store.

De 11 audiotours zijn ingesproken door acteur Daan Schuurmans. Je beleeft de verhalen van de stad op locatie. Van de middeleeuwse oorsprong van Amsterdam tot de oprichting van de VOC en het ontstaan van de grachtengordel. Wandel door het levendige Vondelpark, de Jordaan of de Bijlmer, en ontdek hoe de stad is gevormd door weldoeners, migranten en industrie. Aan de hand van gebouwen, monumenten en andere sporen in de stad hoor je wat er is gebeurd op de plek waar jij staat.

In de app zie je een overzicht van de locaties van de podwalks, waar ze starten, waar ze over gaan en de routes. Je kunt van elke wandeling een stukje beluisteren. Download thuis alvast de route. Je kunt thuis de route alvast luisteren. De tekst die je onderweg hoort, is ook per wandeling in een PDF-bestand te downloaden op de website.