Pad van de Vrijheid etappe 1 : Wageningen – Rhenen

Ik reis met de trein vanaf Schiphol naar Station Ede-Wageningen, hier stap ik over op de bus naar het busstation van Wageningen. Aangekomen bij het busstation steek ik de drukke weg voor het station over.

Wageningen

Met de wandelgids in de hand begin ik aan mijn wandeling door Wageningen. In de wandelgids staat heel veel aan achtergrondinformatie over de Tweede Wereldoorlog en de bijna honderd markante punten langs de route die de angstige, heldhaftige en soms bizarre verhalen die de periode 1940-1945 tastbaar maken. Deze etappe alleen al heeft 19 markante punten.

De eerste is Hotel De Wereld. Hier werd, in wat nu de ‘Grote Capitulatiezaal’ heet, op zaterdag 5 mei 1945 de capitulatie van de Duitse bezetter een feit. Nog steeds vindt in Wageningen jaarlijks een defilé van oud-militairen van Amerikaanse, Britse en Canadese afkomst plaats om de bevrijding te herdenken. De fakkel van het vrijheidsvuur, dat elk jaar in de nacht van 4 op 5 ontstoken wordt, staat een eindje verderop in de Generaal Foulkesweg. Wageningen is de stad waar aan het einde van de Tweede Wereldoorlog de geallieerden onder aanvoering van generaal Foulkes en de Duitse bezetter onder generaal Blaskowitz onderhandelden over de wijze waarop de Duitse militairen zich dienden te gedragen na de capitulatie.

Op het 5-meiplein voor Hotel De Wereld staat het Nationaal Bevrijdingsmonument ‘Blote Gerrit’. Het monument toont een staande naakte man die zijn armen heft. Het monument is in 1951 door beeldhouwer Han Richters gemaakt. De man geeft uitdrukking aan de verlossing uit een groot gevaar en de dankbaarheid die daarop volgt. In het logo van het Pad van de Vrijheid zijn de contouren van dit monument opgenomen.

Ik loop door het centrum, langs de stadsmuur en Museum de Casteelse Poort (ik heb het museum niet bezocht) langs de gracht naar het Emmapark. De routebeschrijving geeft aan om het graspad te nemen, maar dat was zo smerig dat ik op het trottoir aan het overkant heb gelopen. Voor nr. 7 ligt een Herdenkingssteen voor Alfred Brommet. Het doet me denken aan de Stolpersteine die door heel Nederland liggen, maar in Wageningen liggen zwarte stenen, zo groot als een trottoirtegel. Wageningen lag in de vuurlinie en is plat gebombardeerd. De sporen daarvan zijn nog overal aanwezig.

Aan de overkant staat het Joods Monument, Levenspoort. Hier stond tot de meidagen van 1940 een synagoge die tijdens de gevechten door brand is verwoest. Op 4 mei 2000 werd dit monument onthuld ter nagedachtenis aan de Joodse medeburgers uit Wageningen en omgeving die tijdens de tweede Wereldoorlog door de Duitse bezetter zijn gedeporteerd en vermoord. De Levenspoort verbeeld de verbondenheid van mensen met de Joodse gemeenschap. Het monument is gemaakt door Yetty Elzas.

Ik loop via de Haarweg, waar veel mooie nieuwe villa’s worden gebouwd, Wageningen uit. Ik loop nog een stukje verder tot huisnummer 22. Daar begint het klompenpad.

Klompenpad Nude

In het buitengebied van Wageningen is zwaar gevochten. Hier liggen de voorposten van de Grebbelinie.

Ik loop een stuk van het Klompenpad Nude. Een klompenpad is een wandelpad die tussen zonsopgang en ondergang open is voor wandelaars die houden van rust en landschap. De paden lopen over particuliere grond, soms door weilanden met vee. Met de grondeigenaren zijn afspraken gemaakt over de openstelling voor wandelaars. Er zijn inmiddels ruim 160 Klompenpaden. Klompenpaden liggen verspreid over de provincies Utrecht en Gelderland.

Ik blijf de markeringen van het klompenpad volgen. De route gaat via vieze, drassige weilanden, met hier en daar een overstap en een heel smal bruggetje. Die overstappen zouden voor de kleine mensen onder ons wel iets lager gemaakt worden. Ik loop via buurtschap De Nude naar de Afweg. Dit laatste stuk is een stuk beter want dat is half verhard. Tijdens de 11e etappe van de oudste wandelroute van Nederland liep ik langs de saaie Grebbedijk. Hier kom ik nu ook uit. Dit stuk via het Klompenpad was een stuk minder saai.

Het laatste stukje van de Grebbedijk tot aan de kruising met de Cuneralaan loopt de route onderaan de dijk. Dit was een glibberpartij want dit stuk lag er slecht bij. Wil je gewoon verhard lopen, blijf dan op de Grebbedijk lopen. Je komt op hetzelfde punt uit.

Op de kruising met het fietspad staan een paar informatiepanelen over de Grebbelinie. Ik lees dat deze verdedigingslinie al in 1744 aangelegd is en dat halverwege de 18e eeuw de linie verder versterkt werd. Ook net voor het begin van de Tweede Wereldoorlog werden hier versterkingen aangebracht. Deze laatste versterkingen hebben Nederland niet geholpen tegen de Duitse invasie.

Links ligt het Hoornwerk. Om dit dit te zien moet je een eindje van de route afwijken.

Grebbeberg

Via de Cuneralaan kom ik uit bij de trap met 176 treden. Dit is een andere trap dan ik tijdens de oudste wandelroute van Nederland heb genomen.

De Grebbeberg is een stuwwal. Het is een overblijfsel uit de ijstijd en een uitloper van de Utrechtse Heuvelrug. Op de Grebbeberg is in de Tweede Wereldoorlog zwaar gevochten. De Grebbelinie is een verdedigingslinie die al in 1744 is aangelegd. Halverwege de 18e eeuw werd de linie verder versterkt. Ook voor de Tweede Wereldoorlog is de linie versterkt maar helaas heeft dit niet geholpen om de Duitsers tegen te houden. De Grebbeberg heeft al sinds eeuwen een strategische ligging. In natuurgebied De Blauwe Kamer, aan de overkant, heeft de rivier de Nederrijn het voor het zeggen. De rivier treedt af en toe buiten haar oevers en zet de omgeving onder water. Door de hoogteverschillen is hier veel variatie in flora en fauna.

Ik volg de rood-witte markering tot een trap. Bovenaan de trap heb ik een schitterend uitzicht over natuurgebied de Blauwe Kamer.

Een eindje verderop is een open veld. In het gras staat een lange halfronde bank.

Ook hier heb je een mooi uitzicht over natuurgebied de Blauwe Kamer maar mijn oog wordt naar iets anders getrokken. Bij het eerste uitkijkpunt zag ik in een ooghoek een grazer lopen. Dit calloway rund blijkt in het gras voor de vervallen ruïne van een boswachterswoning te liggen. Hij is zelfs heel brutaal, want thuis zie ik dat hij zijn tong naar mij uitsteekt.

Rondom het veld zijn restanten van een walburg (een versterkte nederzetting) te vinden, zoals de ringwalburcht, een bouwwerk dat al in de Middeleeuwen neergezet werd op dit strategische punt, als verdediging tegen de vijand. In de oudheid had men al de behoefte om zich te beschermen tegen indringers van buiten. Deze ringwalburcht ligt op 52 meter boven de Rijn. De ringwalburcht stamt uit de 7e eeuw na Christus. Frederik V van de Palts heeft hier op een plateau boven de Rijn, de zogenaamde Koningstafel, jachtfeesten gehouden.

Via een opening in de ringwalburcht loop ik de Grebbeberg af.

Gedenkzuil met een bronzen luidklok en het Nationale Legermonument

Ik kom uit bij de Gedenkzuil met een bronzen luidklok. Tussen de letters op de klok staan eenvoudige figuurtjes van centstukken, en het Nederlandse Rijkswapen. Achter de zuil staat een gebogen muur. De zuil is 7 meter hoog. De klok heeft een diameter van 97 centimeter en weegt 540 kilo. De tekst in de rand van de klok luidt: ‘IK SPREEK VOOR HEM DIE VIEL’.

De tekst op de zuil is een gedicht van J.C. Bloem:
‘VIJF DAGEN – EN DE VRIJHEID
GING VERLOREN
VIJF JAREN – EN EERST TOEN
WERD ZIJ HERBOREN
ZO MOEIZAAM TRIOMFEERT
GERECHTIGHEID
AAN DIT BESEF ZIJ DEZE
GROND GEWIJD’.

Aan de overkant staat het Nationale Legermonument. Dit gedenkteken is een ontwerp van ir. J.J.P. Oud door J.A. Raedecker en zijn zoon. Het monument bestaat uit een wit natuurstenen kruis met aan beide kanten een gebeeldhouwde liggende leeuw van kalksteen. Het monument is geplaatst op een rechthoekig voetstuk. De tekst op de voorzijde van het voetstuk luidt: ‘DEN VADERLANT GHETROUWE’ en de tekst op de achterzijde van het voetstuk luidt: ‘BLIJF ICK TOT IN DEN DOOT’.

Kunstwerk Fragmenten en patronen

Na een moment van stilte en bezinning loop ik naar de zijkant want daar ligt sinds 2015 een wandelpad tussen de erebegraafplaats en de stoplijn. Dit pad ligt tussen twee rijen struiken, parallel aan het fietspad en de doorgaande weg. Het kunstwerk fungeert als tijdlijn van de Slag om de Grebbeberg. Hier liggen stenen met ingegraveerde teksten. Het werk heet: Fragmenten en patronen. Op het onverharde pad liggen sierstenen gemarkeerd met prikkeldraadgravures en teksten die soms slecht leesbaar zijn. Een voorbeeld van een tekst is: De zucht van de kogels is voelbaar. Een andere tekst: Overgeven is het enige wat ons rest. Aan het eind van dit pad, tegen de bosrand ligt de markering van de stoplijn. Deze lijn had de Duitsers moeten tegenhouden. Ik loop via hetzelfde pad terug naar de ingang van het Militair Ereveld Grebbeberg.

Militair Ereveld Grebbeberg

Het Militair Ereveld Grebbeberg is opgericht ter nagedachtenis aan de Nederlandse beroeps- en dienstplichtige militairen die sinds 10 mei 1940 waar ook ter wereld zijn gesneuveld. Ik krijg kippenvel als ik er aan denk wat hier allemaal tijdens de eerste oorlogsdagen in mei 1940 is gebeurd. De Grebbeberg was een essentiële locatie voor de verdediging van Nederland en maakte deel uit van de Grebbelinie. Er werden stukken land onder water gezet om de linie te versterken. Bij de strook tussen Wageningen en de Grebbeberg was dit niet mogelijk. Het was een zwakke plek en daarom richtte de Duitse aanval zich op deze plek in de verdedigingslinie. In de nacht van 10 op 11 mei werd met een artilleriebeschieting de aanval op de voorposten aan de voet van de Grebbeberg geopend. De Nederlandse militairen hielden de strijd vier dagen vol. Na de capitulatie werden de Nederlandse en Duitse slachtoffers op de plaats van het strijdtoneel begraven. De Grebbeberg werd de eerste oorlogsbegraafplaats van Nederland. Op het ereveld liggen meer dan 400 Nederlandse militairen begraven, die in mei 1940 sneuvelden in de strijd om het zuidelijkste gedeelte van de Grebbelinie. Sinds 1946 worden op de Grebbeberg ook militairen (her)begraven die tijdens de meidagen van 1940 elders in Nederland zijn omgekomen. De begraafplaats telt nu meer dan 800 graven. Ik krijg ook nu weer op verschillende momenten kippenvel als ik er aan denk wat hier gebeurd is. Het blijft indrukwekkend, al die graven van hen die gevallen zijn voor onze vrijheid.

Het museum/bezoekerscentrum/herdenkingscentrum is gesloten. Het wordt verbouwd.

Loopgraaf

Ik neem de uitgang achter het bezoekerscentrum. Ik kom uit in een bos achter het kerkhof. Hier is het redelijk druk met mensen die hun honden uitlaten.

In dit bos ligt een herstelde loopgraaf. Dit bouwwerk was in de oorlog honderden meters lang. De Duitsers vielen vanaf deze plek aan. Van de meer dan vier kilometer lange loopgraaf in de stoplijn op de Grebbeberg is in 2004 40 meter gereconstrueerd. Dit om de gebeurtenissen op en om de Grebbeberg in mei 1940 zichtbaar te maken en de beleving van de eerste oorlogsdagen zichtbaar te maken. Deze stoplijn werd bemand door slecht getrainde mannen van verschillende eenheden. Het was de laatste hindernis voor de Duitsers. Toen de stoplijn verloren ging was ook de slag om de Grebbeberg verloren. Vanuit de loopgraaf kijk ik uit over een akker. De Duitse soldaten vielen vanaf deze kant aan.

Heel indrukwekkend om zo’n loopgraaf te zien, al is het een reconstructie, je kunt je wel indenken wat zich hier in de meidagen van 1940 heeft afgespeeld.

Ouwehands Dierenpark

Ik loop verder door het bos en kom uit bij de parkeerplaats van Ouwehands Dierenpark. Dit dierenpark werd in mei 1940 niet gespaard. De dieren werden preventief geruimd omdat de soldaten niet ook nog met wilde dieren te maken wilden hebben. Het grootste deel van de dierentuin werd in mei 1940 verwoest. Na de capitulatie werd het dierenpark hersteld.

Ik loop om het dierenpark heen voor Hotel ’t Paviljoen langs. Daar steek ik de weg over om de Grebbeberg weer op te gaan.

Grebbeberg

Ik loop langs een wit hek en langs een houten bord aan mijn rechterhand langs recreatiegebied Vogelenzang.

Aan het eind van het pad kom ik uit bij de steile trap naar beneden. Weer beneden staat ik weer op de Cuneralaan.

Rhenen

Via de Cuneralaan loop ik langs de Nederrijn tot aan het uitzichtpunt. Hier neem ik een korte break om van het uitzicht te genieten.

Daarna loop ik via de Zanglijster, de Zwarteweg en de P+R parkeerplaats naar het station van Rhenen. Ik moet hier meer dan 2 uur wachten om met 40% korting met de trein naar huis te reizen. Daar heb ik geen zin in. Een eindje verderop gaat over een paar minuten de bus naar Utrecht Centraal Station. Qua tijd en geld maakt het niet uit. Na een busrit met buslijn 50 via Leersum, Doorn, Zeist kom ik aan op Utrecht Centraal Station waar ik voor ik de trein naar huis neem een portie friet koop. Hoef ik thuis ook niet meer te eten.

Conclusie over etappe 1 van het Pad van de Vrijheid van Wageningen naar Rhenen

Etappe 1 van het Pad van de Vrijheid is een leuke en indrukwekkende etappe met veel punten die de aandacht vragen:

Hotel De Wereld in Wageningen
Hoogstraat met de Johannes de Doperkerk in Wageningen
Museum De Casteelse Poort
Herdenkingssteen
Joods monument
Slag om de Grebbeberg op de Haarweg
Voorposten
De Nude
Operatie Faust
Hoornwerk
Ringwalburcht
Klokkentoren
Leeuwenmonument
Fragmenten en patronen
Militair Ereveld Grebbeberg
Valleistelling, Pantherstelling en Grebbestelling
Loopgraven
Ouwehands Dierenpark
’t Paviljoentje

De omschrijving van al deze 19 punten lees je in de wandelgids van het Pad van de Vrijheid. Ik heb ze ook ingetekend op onderstaande kaart. Het Militair Ereveld Grebbeberg heeft op mij het meeste indruk gemaakt, ik wist wat ik kon verwachten want ik was er in 2024 ook al twee keer geweest maar toch. Al dat leed wat zich hier heeft afgespeeld. Ook de Grebbeberg is een mooi stukje natuur.

Mijn route

Wandelgids

In de wandelgids over het Pad van de Vrijheid staat de route beschreven. Daarnaast bevat de wandelgids heel veel achtergrondinformatie over de Tweede Wereldoorlog en de bijna honderd markante punten langs de route. Het zijn angstige, heldhaftige en soms bizarre verhalen die de periode 1940-1945 tastbaar maken. Om de route te kunnen volgen heb je de routebeschrijving uit de wandelgids nodig. De wandelingen zijn niet gemarkeerd maar met behulp van de routebeschrijving in deze wandelgids en eventueel het GPX-bestand van je gekozen wandeling die je kunt vinden op de website van het Pad van de Vrijheid kun je niet verdwalen.

Praktische informatie

Afstand van etappe 1 van het Pad van de Vrijheid

Etappe 1 van het Pad van de Vrijheid loopt van Wageningen naar Rhenen. De afstand van deze eerste etappe is 12 kilometer. De route loopt over asfaltwegen, een deel van een klompenpad en onverharde bospaden.

Bereikbaarheid van etappe 1 van het Pad van de Vrijheid

Ik reis vanaf Schiphol met de trein naar Station Ede-Wageningen en vandaar neem ik buslijn 103 van Hermes naar Busstation Wageningen. Vanuit Rhenen gaat er een trein met een overstap op Utrecht Centraal Station naar Schiphol. Maar omdat ik heel lang moet wachten op station Rhenen neem ik buslijn 50 van Syntus naar Utrecht Centraal Station. Vandaar reis ik met de trein naar Schiphol en vanaf daar heb ik de bus naar mijn woonplaats genomen.

Horeca onderweg

Onderweg kom ik langs verschillende horecagelegenheden:

Hotel De Wereld, 5 Mei Plein 1, 6703 CD Wageningen
Brasserie Villa Grebbeoord, Grebbeweg, 3911 AX Rhenen.
Hotel ’t Paviljoen, Grebbeweg 103-105, 3911 AV Rhenen

In het centrum van Wageningen zijn veel horecagelegenheden.

Overnachten onderweg

In Wageningen en Rhenen en omgeving zijn verschillende accommodaties waar je kunt overnachten, zoals Hotel De Wereld, 5 Mei Plein 1, 6703 CD Wageningen.

Onderweg zijn er ook genoeg natuurhuisjes in Wageningen en Rhenen en omgeving te boeken waar je in de natuur kunt uitrusten van je wandeling. De natuurhuisjes liggen vaak diep verscholen in de bossen.