Podwalk Het Verhaal van Nederland – Amsterdam : Bij ons in de Jordaan

De Jordaan is één van de bekendste en beroemdste buurten van Amsterdam. De buurt is vaak bezongen door volkszangers als Johnny Jordaan en Tante Leen. Deze wandeling start op de Brouwersgracht. Vandaar gaat de podwalk dwars door de beroemde wijk. De Jordaan is een volkswijk die in de 17e eeuw ontstaat, tegelijkertijd met de Amsterdamse grachtengordel. Het heet dan nog het ‘Nieuwe Werck’. Het is een plek waar veel migranten en kleine ondernemers wonen. De podwalk gaat over de Willemstraat, de vroegere Goudsbloemgracht, de Elandsgracht en langs de Westertoren, die altijd dichtbij is. Onderweg hoor je hoe de wijk in de 19e eeuw zal uitgroeien tot één van de armste delen van de stad. Duizenden Amsterdammers wonen er op elkaar gepakt in sloppen en gangen. Het leven is er rauw maar er is ook saamhorigheid. En die klinkt door in het Jordaanlied.

Podwalk Het Verhaal van Amsterdam : Bij ons in de Jordaan

Vanaf Amsterdam Centraal Station loop ik naar het begin van de podwalk aan de Brouwersgracht.

Via een industriële brug over de Brouwersgracht steek ik de gracht over. In de 17e eeuw kwam een grote groep migranten naar Amsterdam. Er was niet genoeg ruimte. In 1612 worden de grachtengordel en de Jordaan gebouwd. De rijken betrekkende grote panden aan de Herengracht, de Keizersgracht en de Prinsengracht. De ambachtslieden vestigen zich in de zijstraten en in de Jordaan. Er komen veel Vlaamse en Franse protestanten naar Amsterdam, zij zijn hun eigen land ontvlucht door vervolging door de katholieken. De Jordaan heet dan nog ‘Nieuwe Werck’. Het stratenpatroon wijkt af van de rest van de oude binnenstad, er ontstaat hier een eigen wereld.

Ik loop aan de andere kant van de Brouwersgracht naar de hoek met de Driehoekstraat. In de 17e en 18e eeuw wonen hier ambachtslieden en migranten. Er bevinden zich overal kleine bedrijfjes. De naam van de wijk veranderd van Nieuwe Werck naar De Jordaan maar waar de naam vandaan komt is onbekend. Er gaan meerdere verhalen de ronde.

In de 19e eeuw verandert De Jordaan. De bevolking groeit door een economische crisis die veel mensen van het platteland naar de stad jaagt. Ze zijn op zoek naar werk. Dat werk vinden ze in de fabrieken aan de rand van Amsterdam. De Jordaan kan de stroom nieuwe mensen niet aan. Door de smalle straatjes en kleine huizen is er te weinig ruimte. De leefomstandigheden gaat snel achteruit door overbevolking en armoede.

Via de Palmgracht en de Palmstraat loop ik zigzaggend door de straten van de Jordaan. Rond het jaar 1900 wonen ruim 78.000 mensen in de Jordaan. Nu wonen er 19.000. Wat een verschil. Tussen de Palmgracht en de Lindengracht zijn wankele huisjes en een doolhof aan gangen, sloppen en binnenplaatsen ontstaan. Er ontstaan smalle stegen zonder zonlicht. De huizen en hokken zijn gehorig, er is weinig privacy. Door de geïsoleerde ligging is er criminaliteit en misbruik en houdt niemand zich aan de wet. De Goudsbloemgracht, de Lindengracht, de Rozengracht en de Elandsgracht worden gedempt. Dit worden straten die nu nog altijd bestaan. De Willemsstraat is genoemd naar koning Willem I. Via de Willemsstraat kom ik weer uit bij het water, de Brouwersgracht.

Er gaat veel ellende schuil achter de gevels in de Jordaan. De Wijde Gang is de beruchtste steeg. Deze steeg bestaat niet meer. He enige wat hier nog aan herinnert is een foto op de gevel. De Wijde Gang telde in 1876 20 huisjes, of beter gezegd krotten. De gang wordt bekend als ‘de Rottige Steeg’. Op straat zie je tegels met de namen van de gangen.

Op de hoek van de Lindengracht staat een beeld van Theo Thijssen. Theo Thijssen zit als leraar op de schoolbank, hij ontfermt zich over Kees, de schrijvende jongen. Het beeld is gemaakt door Hans Bayens. Theo Thijssen groeide op in de Jordaan. Zijn vader had daar een schoenwinkel. Zijn moeder begon na het overlijden van zijn vader een kruidenierszaak aan de Brouwersgracht. De oudste kinderen van het gezin moesten na schooltijd meehelpen. Wil je meer lezen over deze tijd. Theo Thijssen schreef er in 1923 een boek over: Kees de jongen. Het boek speelt zich af in het hoofd van een 12-jarige jongen, Kees, die opgroeit in de Jordaan. In de tijd van armoede en overbevolking. Theo Thijssen kon dankzij een rijksbeurs een studie tot onderwijzer volgen aan de Rijkskweekschool in Haarlem. Hij was bijna 25 jaar onderwijzer in Amsterdam. Daarna was hij ongeveer twintig jaar bestuurder van de Bond van Nederlandse Onderwijzers en sociaaldemocratisch politicus. Hij werd als ex-bondsbestuurder, na de Februaristaking in 1941 door de Duitsers gevangengenomen. Na anderhalve maand kwam hij vrij en overleed twee jaar later. Zijn visie op het onderwijs is wat onderbelicht geraakt door zijn werk als schrijver, maar zijn opvattingen over ongelijkheid in het onderwijs, de autonomie van de leraar en de klas als gemeenschap zijn altijd actueel. Ik ben hier tijdens de onderwijshistorische wandeling in Amsterdam ook langs gelopen. Het boek Kees de Jongen speelt zich af aan het eind van de 19e eeuw, een tijd van armoede, sloppen, gangen en stegen. Als de politie zich al laat zien, hoeft er weinig te gebeuren of de vlam slaat in de pan, zoals het Palingoproer in 1886 aan de Lindengracht. Na een arrestatie moeten de politie en het leger er aan te pas komen om de rust te herstellen. Er vallen 22 doden en 40 zwaargewondengevallen waarvan er nog 4 overlijden.

Op de Lindengracht zit ook een bekend café: ‘Kat in de Wijngaert’. Aan de Lindengracht aan de rechterkant zie je bordjes op de gevel met ambachten. Deze bordjes herinneren aan de begintijd van de Jordaan, toen hier ambachtslieden en kleine ondernemers naast elkaar woonden, zoals de loodgieter, de stukadoor, de schilder en de metselaar.

Ik loop verder de Tichelstraat in. Johanna ter Meulen is hier eind 19e eeuw een bekende naam. Zij zit in voor betere volkshuisvesting. Johanna slaagt erin om met het geld van particuliere ondernemers een aantal woningen in de Jordaan op te kopen, en op te knappen. Krotten gaan tegen de vlakte en maken plaats voor schone huizen met meer licht en meer ruimte. Johanna wordt directeur van de Woningmaatschappij Oud-Amsterdam en werkt jaren als woningopzichter. Ze int de huren en staat de mensen bij, met raad en daad. Ze beheert in totaal 94 arbeiderswoningen in de Jordaan. Bij Tuinstraat 168 herinnert een tegel in de gevel aan haar en bij nummer 99 zie je nog een tegel. Dit is één van de woningen die door Johanna gerealiseerd wordt. Op de gevel staat de tekst van een weldoener die met zijn geld de bouw ervan mogelijk heeft gemaakt: ‘DRUK VERLICHTEN IS IEDERS PLICHT. DAT GEEFT IN DUISTERNIS WAT LICHT’.

Via een plantsoen loop ik door de Egelantierstraat. Op de Eerste Leliedwarsstraat nummer 16 is het geboortehuis van Thijssen. Nu is dit het Theo Thijssen Museum. Het museum is open van donderdag t/m zondag van 12.00-17.00 uur. De entree is € 5,–. In dit pand woonde het gezin Thijssen op de benedenverdieping. Er woonden toen 22 personen in het pand.

Via de Bloemgracht kom ik uit op de Rozengracht. Aan de overkant van de straat staan de theaters Boom Chicago (nu een podium voor comedy, maar het is begonnen als Rozentheater) en het Rothaanhuis. Beide theaters n hebben een belangrijke rol gespeeld voor de muziek en het volkstheater in de Jordaan. Rond 1940 treden Carel Verbrugge en zijn neef Johannes Musscher, de artiestennamen van Willy Alberti en Johnny Jordaan, voor het eerst op in het Rozentheater.

Naast Willy Alberti en Johnny Jordaan zijn Rooie Nelis, Tante Leen, Johnny Meyer, Manke Nelis, Bolle Jan en Mien Froger (de ouders van zanger René Froger) bekende artiesten uit de Jordaan. Hun beelden ‘Parels van de Jordaan’ zie je aan het eind van het Johnny Jordaan Plein op de hoek met de Prinsengracht.

Ik loop de Prinsengracht af naar de Westertoren. Naast de Westertoren staat het Anne Frank Huis.De Westertoren is het icoon van de Jordaan. De toren is gebouwd in 1638. De Westerboren heeft een hoogte van 85 meter. De Jordanezen noemen de toren ‘de ouwe Wester’. Met de klok als hartslag van de wijk. De toren kwam een tijd terug in het nieuws omdat omwonenden het luiden van de klokken wilden verbieden. De buurt en de bewoners zijn aan het veranderen.

Via de Egelantiersgracht kom ik uit bij de Eerste Egelantiersdwarsstraat. Op nummer 60 zijn Willem en Astrid Holleeder opgegroeid. Willem Holleeder is één van de Heineken ontvoerders. Zijn zus Astrid heeft meerdere boeken geschreven over haar broer en het gezin, zoals het boek Judas. Hun jeugd in de Jordaan komt er uitgebreid aan bod. Het rauwe straatleven van de buurt komt erin voor. Ook in de jaren ’60 en ’70 heerste hier armoede, waren er verwaarloosde huizen, was er drankmisbruik en golden de harde wetten van de straat, het voor jezelf op moeten komen.

Ik loop langs Café Nol naar de Noordermarkt en de Noorderkerk. Links voor de kerk staat het beeld ‘Eenheid de sterkste keten’ van het Jordaanoproer op de sokkel. Het beeld illustreert de saamhorigheid in de Jordaan. Er is ellende, maar samen zitten we in de ellende en we trekken samen op, als het moet zelfs tegen het gezag. In 1934 brak er een oproer uit in de Jordaan. Dit omdat de werkloosheidsuitkering wordt verlaagd. De regering slaat keihard terug. De marechaussees en pantserwagens worden ingezet. Er vallen zes doden en ruim honderd gewonden.

Na de Tweede Wereldoorlog verhuizen de Jordanezen bij gebrek aan stadsvernieuwing. Ze verhuizen naar buitenwijken van Amsterdam of omliggende plaatsen. Wat terugkomt zijn kunstenaars, hippies en studenten. In de jaren ’80 worden veel sociale nieuwbouwcomplexen gerealiseerd. Dit is de Jordaan zoals we die nu kennen. Oud en nieuw door elkaar heen.

Door de Willemstraat en over de brug ben ik terug op de Brouwersgracht, het eindpunt van deze Podwalk Het Verhaal van Nederland – Amsterdam : Bij ons in de Jordaan. Een Amsterdamse volksbuurt en nu een toeristische trekpleister, een zeer geliefde buurt met een eigen sfeer.

Mijn route

Praktische informatie

Afstand

De afstand van deze Podwalk Het Verhaal van Nederland – Amsterdam : Bij ons in de Jordaan is 5,2 kilometer.

Start- en eindpunt

Deze podwalk Bij ons in de Jordaan in Amsterdam begint en eindigt aan de Brouwersgracht 302 in Amsterdam.

Bereikbaarheid

De Jordaan is met het openbaar vervoer goed bereikbaar. Met de auto is dit deel Amsterdam moeilijker te bereiken.

Auto
Parkeren op straat in de Jordaan is lastig. Ik raad je af de auto op straat te parkeren. De parkeertarieven zijn hoog. Een parkeerplaats vinden is niet makkelijk. De dichtstbijzijnde parkeergarages voor de Jordaan zijn Parkeergarage De Wittenkade, Parkeergarage Nassaukade of Parkeergarage Europarking. Ik raad je aan om je auto bij een P+R te parkeren en daar vandaan met het openbaar vervoer naar het centrum te reizen.

Tram
Tramlijn 5.

Trein
Met de trein reis je het makkelijkst naar Amsterdam Centraal Station. Vanaf het station is het ongeveer 10 minuten lopen naar de Brouwersgracht.

Metro
Het dichtstbijzijnde metrostation is die van lijn 52 (Noord-Zuidlijn), 51 of 54 halte Centraal Station.

Bus
Buslijn 18, 21 of 22 van de GVB rijdt door de Jordaan.

Horeca

In verschillende delen van de Jordaan in Amsterdam loop je langs horecagelegenheden en cafés. Ik ga ze hier niet opnoemen, het zijn er gewoon te veel.

Overnachten

In De Jordaan in Amsterdam zijn veel accommodaties waar je kunt overnachten. Je vergelijkt hotels en de prijzen via Booking.com.

Wat is een podwalk?

Een podwalk is een gps-gestuurde audiotour. Op basis van je locatie krijg je verschillende delen van een verhaal te horen. In de podwalk praat een gids je door de wandeling heen. Wanneer je op de volgende locatie bent, gaat het verhaal verder. Je kunt het vergelijken met een audiotour in een museum. Je wordt aan de hand genomen door een gids, bij elk nieuw kruispunt/bezienswaardigheid op de route staat hij in audiovorm op je te wachten.

Het beste is om thuis (via wifi) alvast de podwalk-aflevering die je wilt gaan lopen, te downloaden.

De podwalk kun je luisteren via een gratis te downloaden app, zoals in dit geval de NPO Start Podwalks-app. Download de app via de Google Play store of via Apple store. Sla deze op in de NPO Start Podwalks-app. Dan ben je op locatie niet afhankelijk van een mobiele verbinding. Neem een koptelefoon of oortjes mee als je gaat wandelen. Zorg dat je telefoon voldoende opgeladen is.

Je telefoon registreert aan de hand van gps waar je bent. Je kunt doorlopen, zonder steeds je telefoon erbij te moeten pakken. Dit stel je in door, wanneer je de app installeert, toestemming te geven om bij gebruik van de app de locatie te delen. Dit is nodig, zodat de gps ingeschakeld is.

Podwalk Het verhaal van Nederland – Amsterdam

Voor Het verhaal van Nederland – Amsterdam zijn 11 gps-gestuurde audiotours ontwikkeld die je de verhalen van Amsterdam op locatie laten beleven.

Deze podwalk kun je luisteren via de gratis te downloaden NPO Start Podwalks-app.

Een podwalk app kun je gratis downloaden Het verhaal van Nederland in de Google Play store of de Apple store.

De 11 audiotours zijn ingesproken door acteur Daan Schuurmans. Je beleeft de verhalen van de stad op locatie. Van de middeleeuwse oorsprong van Amsterdam tot de oprichting van de VOC en het ontstaan van de grachtengordel. Wandel door het levendige Vondelpark, de Jordaan of de Bijlmer, en ontdek hoe de stad is gevormd door weldoeners, migranten en industrie. Aan de hand van gebouwen, monumenten en andere sporen in de stad hoor je wat er is gebeurd op de plek waar jij staat.

In de app zie je een overzicht van de locaties van de podwalks, waar ze starten, waar ze over gaan en de routes. Je kunt van elke wandeling een stukje beluisteren. Download thuis alvast de route. Je kunt thuis de route alvast luisteren. De tekst die je onderweg hoort, is ook per wandeling in een PDF-bestand te downloaden op de website.