Museumtip #16 : Verzetsmuseum - Amsterdam

In 100 persoonlijke verhalen, die je uitdagen uit om na te denken over wat jij zou doen in deze extreme en veeleisende omstandigheden en bieden inzicht in de waarde van tolerantie, vrijheid en democratie, word je door het Verzetsmuseum in Amsterdam geleid.

Deze nieuwe tentoonstelling is eind 2022 geopend. De oude tentoonstelling legde heel erg de nadruk op het aanpassen, meedoen, onderduiken of verzetten? Wat zou jij doen als de Duitsers de baas zijn in Nederland? Welke kant kies jij? Hoe zou jij reageren op een toenemende onderdrukking tijdens de Tweede Wereldoorlog? Kies je de kant van het verzet, pas je je aan aan de situatie en probeer je een zo normaal mogelijk leven te leiden of kies je de kant van de bezetter. Met de wetenschap van nu zou ik zeggen de eerste of tweede, maar dat is met de wetenschap van nu en achteraf gezien, maar wat zou jij kiezen als jij in die tijd de keuze moest maken? Het is makkelijker achteraf praten en wetenschap over de afloop hebben, dan midden in een situatie zitten en op dat moment een keuze moeten maken. Achteraf zal blijken wat de beste en juiste keuze is geweest.

In de nieuwe tentoonstelling ligt de nadruk het ontdekken van verhalen van mensen in een tijd vol moeilijke keuzes en beleef de sfeer van bezet Nederland. In een schitterend decor doorloop je zes fases van de bezettingstijd. Elke fase wordt geïntroduceerd door een grote filmprojectie over de politieke en internationale context. Verder vertellen kleine, aangrijpende persoonlijke verhalen samen het grotere verhaal. Je kunt de verhalen lezen of beluisteren. Verhalen over het uitzonderlijke en het alledaagse.

Verzetsmuseum in Amsterdam

Het Verzetsmuseum in Amsterdam is in 1984 opgericht met als doel ‘de oprichting en instandhouding van een museum gewijd aan verzet tegen nationaal-socialisme en fascisme’. Oud verzetsmensen wilden met het Verzetsmuseum laten zien wat er in de Tweede Wereldoorlog was gebeurd en de huidig generaties waarschuwen voor een herhaling van er toen gebeurd is. Deze waarschuwing is in een tijd van groeiend antisemitisme nog steeds actueel.

Sinds 1999 is het museum gevestigd tegenover de hoofdingang van dierentuin Artis in gebouw Plancius aan de Plantage Kerklaan 61 in Amsterdam.

Alle voorwerpen, foto’s en documenten in het Verzetsmuseum zijn persoonlijke belevenissen van mensen uit de bezettingsjaren 1940-1940. De collectie van het museum is één van de grootste verzamelingen over de Duitse bezetting en het verzet in 1940-1945 in Nederland. Veel mensen hebben hun herinneringen uit de oorlogsjaren bewaard en geschonken aan het Verzetsmuseum.

De nieuwe tentoonstelling werd in december 2022 geopend met nieuwe historische inzichten, een meer eigentijdse museale benadering en een interne verbouwing. Dit heeft geleid tot een mooie, interactieve, verhalende tentoonstellingsinrichting. Het was tijd om de presentatie, zowel uiterlijk als inhoudelijk, te vertalen naar het heden.

De tentoonstellingen in het Verzetsmuseum

In het Verzetsmuseum in Amsterdam zijn een paar vaste tentoonstellingen: Nederland in de Tweede Wereldoorlog, Nederlands-Indië en Verzetsmuseum Junior. Daarnaast is er een wisselende tentoonstelling. Toen ik er was, was dit de tentoonstelling ‘Josephine Baker: een leven vol verzet’. Maar daarover meer in het hoofdstuk wisselende tentoonstelling ‘Josephine Baker: een leven vol verzet’.

Nederland in de Tweede Wereldoorlog

Deze tentoonstelling is onderverdeeld in verschillende deeltentoonstellingen:

Mei 1940 – februari 1941: aanpassen of verzetten?
Februari 1941 – juli 1942: verzet neemt toe
Juli 1942 – april 1943: helpen?
April 1943 – september 1944: verzet werkt samen
September 1944 – april 1945: hard tegen hard
Mei 1945: Feest en frustratie
En nu?

Je ontdekt de persoonlijke verhalen van de verzetsstrijders van het eerste uur, over de samenwerking in het verzet, maar ook over de onderlinge verdeeldheid. Je komt naast de heldenverhalen van de mannen en vrouwen in het verzet, lees je ook de verhalen van Duitsers die Nederlanders hielpen en van mensen die met de Duitsers samenwerkten om zo van binnenuit andere Nederlanders te helpen. En wat ging er om in de hoofden van collaborateurs als verzetsinfiltrant Anton van der Waals? Je krijgt meerdere kanten te zien van het leven onder de Duitse bezetting.

Het Verzetsmuseum laat zien dat er grote verdeeldheid was binnen het verzet, wordt er getoond dat sommige Duitsers heimelijk de Nederlanders hielpen en dat mensen met goede bedoelingen soms collaboreerden. Ook daders komen aan bod: NSB- en SS-held Gerard Mooyman, de beruchte Jodenjager Wim Henneicke en de verzetsinfiltrant Anton van der Waals. De spanning van een oorlog en het verzet zorgden voor drugsgebruik en liefdesrelaties. Er werden 15.000 kinderen van Duitse bezetters geboren. Het verzet bestond uit moedige mensen, mannen en vrouwen, onder wie ook bijvoorbeeld de actieve queer en kunstenaar Willem Arondéus, die met vrienden het plan maakte om het Amsterdamse bevolkingsregister te vernietigen. Indonesische studenten en Surinamers, als Anton de Kom, vochten voor de vrijheid van Nederland maar tegelijkertijd voor die van hun vaderland.

Nederlands-Indië

Een andere tentoonstelling gaat over Nederlands-Indië tijdens de Tweede Wereldoorlog. Deze tentoonstelling is ook vernieuwd.

Je leest hier meer dan dertig persoonlijke verhalen die de veranderingen die de Tweede Wereldoorlog teweegbracht vertellen en hoe deze bijdroegen aan het streven naar onafhankelijkheid. Dankzij historisch onderzoek dat de laatste jaren is verricht, wordt de tentoonstelling belicht vanuit het perspectief van Indonesiërs, Surinamers en inwoners van de Caribische eilanden. Je ontdekt hoe Indonesië leed onder de Japanse bezetting en zich verzette tegen zowel Japan als Nederland. Ook zie je hoe Suriname en de Caribische eilanden van cruciaal belang waren voor de geallieerde oorlogsindustrie.

Het koloniale verleden moet ook verteld worden. Ik moet heel eerlijk zijn, dat ik heel weinig weet en gelezen heb over dit deel van de Tweede Wereldoorlog.

Verzetsmuseum Junior

Deze tentoonstelling heb ik niet gezien, omdat de zaal, ook nu, helaas gesloten was. Maar ik kan je er wel iets over vertellen.

Je kijkt in deze tentoonstelling mee over de schouders van Eva, Jan, Nelly en Henk. Eva is Joods, Jan zijn ouders zitten in het verzet, Nelly zit in de jeugdclub van de Nederlandse nazipartij en Henk komt uit een alledaags gezin. Dit deel van het museum is op jongeren gericht, zodat zij ook kennis maken met de aangrijpendste periode uit de Nederlandse geschiedenis. Een verhaal dat verteld moet blijven worden en belangrijk is en belangrijk blijft! Opdat de jeugd ook weet wat er in de Tweede Wereldoorlog is gebeurd en dat we deze verschrikkelijke periode blijven gedenken en niet zullen vergeten wat er toen is gebeurd.

De kinderen Eva, Jan, Nelly en Henk zijn de centrale vertellers in de vier hoofdthema’s: Vervolging door Eva, Verzet door Jan, Collaboratie door Nelly en Dagelijks leven/aanpassing door Henk. Zij vertellen hun waargebeurde verhalen. Het verhaal wordt verteld aan de hand van originele voorwerpen, foto’s en documenten in animaties, audiofragmenten en interactieve spellen. Je krijgt als bezoeker van het Verzetsmuseum Junior een speurboekje.

Het Verzetsmuseum Junior is interactief want je vliegt in de cockpit van een vliegtuig naar de verhalen van kinderen in Nederlands-Indië, Suriname, de Nederlandse Antillen en de rest van de wereld. Of je speel het winkelspel, het spel over propaganda van de nazi’s, over geheime berichten van het verzet, het vervalsen van persoonsbewijzen, wel of niet onderduiken of het spel over wat oorlog nu nog betekent.

Het Verzetsmuseum Junior is geschikt voor kinderen vanaf 9 jaar.

Wisselende tentoonstelling 'Josephine Baker: een leven vol verzet'

Toen ik het Verzetsmuseum in Amsterdam bezocht was de tijdelijke ‘Josephine Baker: een leven vol verzet’ te zien.

In 2025 is het vijftig jaar geleden dat Josephine Baker overleed, één van de beroemdste artiesten van de twintigste eeuw. Ze was danseres, zangeres en een van de eerste zwarte filmsterren. Ze ontvluchtte de racistische Verenigde Staten en werd in Parijs een wereldster. Baker was haar tijd vooruit als activiste voor gelijke rechten. Ze was actief in het verzet tegen nazi-Duitsland. Tijdens de Tweede Wereldoorlog sloot ze zich aan bij het Franse verzet. Ze gebruikte haar beroemdheid om geheime informatie te smokkelen en werkte als spion voor de geallieerden. Haar moed en inzet in de strijd tegen nazi-Duitsland werden later erkend met verschillende onderscheidingen.

Ze streed tegen racisme, zowel in de Verenigde Staten als in Europa. In 1963 liep ze met Martin Luther King mee in de March on Washington, waarbij ze ook sprak.

Een leuke tentoonstelling over een vrouw die ik van naam ken maar meer ook niet.

De tijdelijke tentoonstelling ‘Josephine Baker: een leven vol verzet’ in het Verzetsmuseum in Amsterdam is te zien tot en met 9 november 2025.

Wat vond ik van het Verzetsmuseum in Amsterdam?

Ben je in Amsterdam, heeft de Tweede Wereldoorlog je interesse en bezoek je graag een museum. Dan moet je naar het Verzetsmuseum aan de Plantage Kerklaan 61 in gebouw Plancius tegenover de hoofdingang van dierentuin Artis.

Ik ben altijd al zeer geïnteresseerd geweest in verhalen uit de Tweede Wereldoorlog. Als kind las ik er al boeken over, zoals Oorlogswinter van Jan Terlouw, Het Achterhuis van Anne Frank (en nog veel meer boeken over Anne Frank en haar familie), Engelandvaarders van K. Norel en Reis door de Nacht van Anne de Vries. Ik lees nog altijd veel boeken over de Tweede Wereldoorlog, zoals de boeken over de Hollandsche Schouwburg.

De insteek is veranderd. Voor de verbouwing ging het over aanpassen, meedoen, onderduiken of verzetten? Wat zou jij doen als de Duitsers de baas zijn in Nederland? Dat is de vraag die hier in het Verzetsmuseum gesteld wordt. Ik stel mijzelf deze vraag ook wel eens als ik weer iets lees of hoor over de Tweede Wereldoorlog. Welke kant kies jij? Hoe zou jij reageren op een toenemende onderdrukking tijdens de Tweede Wereldoorlog? Kies je de kant van het verzet, pas je je aan aan de situatie en probeer je een zo normaal mogelijk leven te leiden of kies je de kant van de bezetter. Met de wetenschap van nu zou ik zeggen de eerste of tweede, maar dat is met de wetenschap van nu en achteraf gezien, maar wat zou jij kiezen als jij in die tijd de keuze moest maken? Het is makkelijker achteraf praten en wetenschap over de afloop hebben, dan midden in een situatie zitten en op dat moment een keuze moeten maken. Achteraf zal blijken wat de beste en juiste keuze is geweest.

Nu loop je door de zes fasen van de bezetting tijdens de Tweede Wereldoorlog. Je voelt hoe elk jaar de sfeer grimmiger werd. Hoe langer de oorlog duurt, hoe zwaarder het leven én de keuzes worden voor de mensen. Je beleeft het allemaal mee in 130 persoonlijke en aangrijpende verhalen. Nog steeds de keuzevraag maar naar mijn mening minder nadrukkelijk dan voor de verbouwing. Het gaat nu meer over de verhalen van mensen die toen leefden en keuzes maakten.

Ik bezocht het Verzetsmuseum in Amsterdam in 2020 tijdens de indrukwekkende NS-wandeling : het Westerborkpad en in 2025 omdat ik de nieuwe tentoonstelling wilde zien.

Ik vind het een geweldig museum die weer stof tot nadenken geeft. Het is een leerzaam museum, zeker ook voor jongeren en kinderen. Zeker in tijden dat de jeugd bijna niets meer weet over de Tweede Wereldoorlog. Het museum is geheel vernieuwd en gemoderniseerd. Het is er mooier op geworden. De tijdelijke tentoonstelling over Josephine Baker was interessant, want ik wist niet dat ze in het verzet heeft gezeten en spion is geweest. Minder interessant vond ik het deel over Nederlands-Indië. Dit zegt me niet zo veel, ik weet te weinig over wat er tijdens de Tweede Wereldoorlog in het huidige Indonesië is gebeurd.

Bekijk ook: Foto’s van het Verzetsmuseum in Amsterdam

Praktische informatie

Handige weetjes

Je krijgt bij de kassa een gratis audiotour. Deze audiotour leid je langs de belangrijkste punten in de vaste tentoonstelling Nederland in de Tweede Wereldoorlog. De audiotour is verkrijgbaar in het Nederlands, Engels, Duits, Frans, Italiaans, Spaans, Portugees en Nederlandse Gebarentaal. De audiotour is ook via je smartphone te beluisteren. Download hiervoor de app MapMyVisit van Guide ID.
De tentoonstellingen zijn toegankelijk voor rolstoelgebruikers. Er is een invalidentoilet aanwezig in het museum. Ook zijn er in het museum twee rolstoelen aanwezig. Verder kun je overal komen met een rolstoel, ook de vitrines en audiopunten zijn goed bereikbaar. Alles is zichtbaar vanaf rolstoelhoogte, zelfs de tekst.
Voor blinden en slechtzienden zijn er audiotours met route-aanwijzingen, vloermarkeringen en speciale voelobjecten. Grote letters en loepen met extra licht zorgen ervoor dat slechtzienden toch kunnen lezen.
Voor doven is er een videotour met Nederlandse gebarentaal en ondertiteling. Op de films in het museum vertelt iemand het verhaal mee in gebarentaal.
Er is een kleine museumwinkel aanwezig in de entreehal van het Verzetsmuseum.
Er is een restaurant in het Verzetsmuseum.
Er worden rondleidingen in het Verzetsmuseum gegeven.
Voor scholieren is er een apart schoolprogramma.
Het Verzetsmuseum heeft de Podwalk Plantagebuurt 1940-1945 ontwikkelt. Hierin vertelt de vroegere burgemeester van Amsterdam, Job Cohen, over de geschiedenis van de Plantage-buurt, een voorheen grotendeels Joodse wijk.

Bereikbaarheid

Tram
Tramlijn 14, uitstappen halte is Artis.

Metro
Metrolijn 51, 53 en 54, halte Waterlooplein (uitgang Hortus) en dan is het ongeveer 800 meter lopen.

Auto
Vanaf de A10 neemt u afslag S114, richting centrum. Je volgt de borden richting Artis.
Parkeren in Amsterdam is duur. Je kunt je auto parkeren op een P&R en dan met het openbaar vervoer naar het Verzetsmuseum reizen. Het dichtstbijzijnde parkeerterrein is bij dierentuin Artis, tegenover het Verzetsmuseum. De kosten zijn € 6,– per uur!
In de buurt zijn een paar parkeergarages waar je je auto kunt parkeren: Muziektheater/Stadhuis (Waterlooplein 28), Markenhoven (Anne Frankstraat 220), Waterlooplein (Valkenburgerstraat 238) en Parking Centrum (Oosterdokskade 154).
Voor het Verzetsmuseum is één invalidenparkeerplaats beschikbaar.

Openingstijden

Maandag t/m vrijdag: 10.00-17.00 uur
Zaterdag, zondag en feestdagen: 11.00-17.00 uur.
Het Verzetsmuseum is op 1 januari (Nieuwjaarsdag), 27 april (Koningsdag) en 25 december (1e Kerstdag) gesloten.