Dit is mijn verslag van etappe 29, tevens laatste etappe, van het Westerborkpad van Hooghalen naar Kamp Westerbork over een afstand van 5,3 kilometer. Bij Kamp Westerbork bezocht ik het herinneringscentrum en het kampterrein.ย Het Westerborkpad is een lange afstandswandeling van Amsterdam Centraal Station naar Kamp Westerbork in Drenthe. Het wandelen van de 30 etappes van het Westerborkpad is voor mij een lange termijnproject. Ik wandel etappe voor etappe.
Veel plezier bij het lezen van en het bekijken van de foto’s in deze blog over etappe 29 van het Westerborkpad.
Westerborkpad etappe 29 : Hooghalen - Kamp Westerbork
Per bus en trein en bus reis ik af naar Drenthe. Die reis heeft heel veel voeten in de aarde. Het begint al bij de bushalte waar ik op de bus stap naar Schiphol. De bus is 6 minuten te laat. Geen idee waarom. Uiteindelijk haal ik net de trein naar Zwolle. Die trein loopt onderweg tussen Amsterdam Zuid en Weesp veel vertraging op omdat de trein stil staat en stapvoets rijdt. Uitleg waarom wordt niet gegeven. Ik reis 1e klas omdat ik slechts โฌ 1,– toeslag hoef te betalen op een 2e klas treinticket. Vanwege de vertraging haal ik mijn aansluiting in Zwolle niet. Ik moet daarvoor te ver lopen op het station van Zwolle en heb slechts twee minuten. Ik blijf zitten tot Assen. Daar aangekomen blijkt dat ik 45 minuten moet wachten op de bus naar Hooghalen. Gelukkig is het mooi weer en wacht ik buiten op een bankje op de bus.
De busrit Assen-Hooghalen duurt maar 10 minuten.
Hooghalen
Bij het ‘busstation’ van Hooghalen stap ik uit. Het ‘busstation’ bestaat uit een bushokje en twee palen met de borden. Achter het busstation staan op een veldje een aantal monumenten:
- Monument Canadese Militairen Hooghalen
Het monument is opgericht ter nagedachtenis aan zes Canadese militairen die hier tijdens de bevrijding van het dorp zijn gesneuveld. Op het monument staan de namen van de gesneuvelden. - Liberation Route marker 604
De Liberation Route volgt het pad dat de geallieerden bewandelden tijdens de bevrijding van Europa. De route begint bij Normandiรซ en loopt via Nijmegen en Arnhem richting Berlijn. De regio Arnhem Nijmegen speelde aan het einde van de Tweede Wereldoorlog een hoofdrol op het wereldtoneel. Tijdens Operation Market Garden in september 1944 vond hier รฉรฉn van de grootste luchtlandingsoperaties uit de geschiedenis plaats. De Liberation Route laat je beleven wat zich in 1944 en 1945 afspeelde rondom Arnhem en Nijmegen. Op vele locaties in de wijde omgeving zijn de zogenoemde luisterplekken. Op iedere luisterplek is een hoorspel te beluisteren over de indrukwekkende belevenissen van รฉรฉn of meerdere personen in de jaren โ44-โ45. De verhalen van die plekken kunt u beluisteren of gratis downloaden. Ik ben onderweg al meer dan deze liberation markers tegengekomen. - Herinneringsbank Lubbe Boxem Hooghalen
Deze bank met een plaquette is een blijvende herinnering aan Verzetsstrijder Lubbe Boxem. Hij werd op 12 december 1944 door de Duitsers opgepakt, meegenomen en vastgebonden op de motorkap en bumper van een auto. Zo zag de toen 8-jarige Tjark Boxem zijn vader voor het laatst, al leerde hij pas later die dag dat de man op de auto zijn vader was. Lubbe werd gedeporteerd naar Neuengamme alwaar hij op 11 maart 1945 werd vermoord.
Naast deze drie monumenten staat nog een groot informatiebord over de bevrijding van Hooghalen op 12 april 1945. Een indrukwekkende plek waar ik even stil word en denk aan de verschrikkingen die tijdens de Tweede Wereldoorlog hebben plaatsgevonden.
Vanaf het busstation loop ik langs Restaurant Het Wapen van Schotland aan het begin van de Hoofdstraat Hooghalen in. De Hoofdstraat loop ik uit tot aan de Hof van Halenweg. Aan het eind van deze weg loop ik Hooghalen uit en steek ik hier het spoor over.
Ik loop door het bos langs Landgoed Het Grote Zand. Langs het bospad staan mooie huisjes. Na het vakantiepark staan er om 50 meter palen met de namen van een concentratiekamp, de deportatiedatum en het aantal wegvoerde personen van die dag. Bij navraag hoor ik van de buschauffeur van de pendelbus dat er langs dit bospad tot aan het Herinneringscentrum 93 van deze palen staan. Het zijn niet zomaar palen, het zijn spoorbielzen die de route markeren waar het spoor heeft gelegen. Ook in het deel vanaf het Herinneringscentrum tot aan Kamp Westerbork staan dezelfde spoorbielzen. Waarom 93: dit zijn het aantal transporten vanuit Kamp Westerbork naar de verschillende concentratiekampen: Auschwitz, Sobibor, Mauthausen, Bergen Belsen en Theresienstadt. Het getal is het aantal personen dat tijdens dat specifieke transport weggevoerd zijn. In totaal zijn er 97 transporten vanuit Nederland naar de vernietigingskampen geweest: 93 vanuit Westerbork, 3 uit Kamp Vught en 1 uit Kamp Amersfoort. Indrukwekkend om vooral de aantallen te lezen. Het zijn er per transport zoveel.
Na een paar kilometer kom ik aan bij het Herinneringscentrum. Het is op de parkeerplaats druk met auto’s en fietsen.
Herinneringscentrum Kamp Westerbork
Voor de deur van het Herinneringscentrum is een tentoonstelling ‘Heroes of the uprising in Sobibor – October 14,1943’.ย Hier staan in het Engels en Pools de verhalen van de overlevenden van een massale ontsnapping uit Sobibor, een nazi-vernietigingskamp in Polen op 14 oktober 1943. Het vluchtplan begon met het uitschakelen van hun bewakers door hen met messen en bijlen aan te vallen en te doden. Uiteindelijk ontvluchtten en overleefden 53 gevangenen. Alle achtergebleven gevangenen en de gesnapte vluchtelingen werden geรซxecuteerd. Het kamp zelf werd kort daarop volledig ontmanteld. Een bekende naam in dit rijtje is Jules Schelvis.
Ik loop naar binnen. Direct naast de deur staat het knopenmonument met maar liefst 1,5 miljoen ingezamelde knopen. Elke knoop staat voor een kind dat tijdens de Holocaust is vermoord. De knopen voor het monument zijn ingezameld door leerlingen van een school in Hardenberg. Het monument is vormgegeven door middel van transparante kubussen met daarin de 1,5 miljoen knopen. Een kleine kubus met een enkel knoopje staat centraal voor ‘het vergeten kind’.
Sinds 1 juli 2023 is het Herinneringscentrum vrij toegankelijk voor museumkaarthouders. Bij de balie vraag ik om het certificaat dat ik hier kan ophalen als ik het hele Westerborkpad heb gelopen. Een speldje hebben ze helaas niet meer. Ik koop een plattegrond van het kampterrein.
Ik loop het Herinneringscentrum in. In de filmzaal kijk ik een stuk van de film. Daarna loop ik het museum in via Durchgangslager Westerbork. Hier wordt het het verhaal van de plek van kamp Westerbork vertelt. Rode draad zijn de persoonlijke verhalen van mensen die via kamp Westerbork zijn weggevoerd, maar ook van bewakers, treinbestuurders, buren en mensen die Joden hielpen onderduiken of ontsnappen. Kamp Westerbork werd in de zomer van 1942 een Durchgangslager, de plek waar Joden uit heel Nederland werden samengebracht om ze van daaruit te deporteren. Dit als laatste stap in de Jodenvervolging. De tentoonstelling volgt het verhaal van de vervolgde mannen, vrouwen en kinderen vanaf het moment dat zij van huis werden gehaald. Sommigen verbleven maar kort in Westerbork, anderen bleven maanden of zelfs jaren in het kamp. Op 15 juli 1942 vertrok de eerste deportatietrein, daarna volgden tot september 1944 nog 96 transporten. In totaal werden ruim 107.000 mensen vanuit Westerbork weggevoerd: slechts 5.000 keerden terug. Indrukwekkend zijn ook de geluidsfragmenten die ik overal hoor, tussendoor hoor je namen van de omgekomen gevangenen. Er zijn voorwerpen te zien die hier achtergebleven zijn.
Ook wordt er kort aandacht besteed aan de functie van het kamp na de oorlog want slechts enkele weken na de bevrijding werd het kamp in gebruik genomen als interneringskamp voor van collaboratie verdachte Nederlanders. Dat duurde tot oktober 1948. Na die tijd verbleven hier militairen, in 1950 werd het opvangkamp voor gerepatrieerde Indische Nederlanders en van 1951 tot 1971 bood kamp Westerbork als Woonoord Schattenberg plaats aan Molukkers.
Wandeling naar Kamp Westerbork
Als ik het museum bekeken heb, loop ik naar buiten. Daar besluit ik dat ik zoals de route ook aangeeft de doorgaande weg te volg en niet de blauwe of groene route.
Deze weg is 2,7 kilometer lang. Ook hier weer om de 50 meter spoorbielzen met de namen van een concentratiekamp, de datum en het aantal personen. In totaal ook hier 93 spoorbielzen met bordjes.
Onderweg kom ik de pendelbus een paar keer tegen en verder veel fietsers. Er zijn niet veel bezoekers die net als ik dit stuk lopen. Maar ik wil in elk geval de heenreis lopen omdat dit nog een deel van het Westerborkpad is.
Wat ook nu opvalt is dat er al weer veel paddenstoelen zijn, ondanks dat het pas augustus is. Het is me tijdens eerdere wandelingen de afgelopen weken ook al opgevallen. Zal wel door de natte maand juli en het natte begin van augustus komen. Het is door het ontbreken van schaduw op sommige stukken warm op deze weg.
Na 2,7 kilometer kom ik aan bij Kamp Westerbork.
Kamp Westerbork
Het eerste dat ik zie is ‘Tekens in Westerbork’. Deze tekens ter herinnering aan de concentratie- en vernietigingskampen Sobibor, Mauthausen, Bergen-Belsen, Auschwitz en Theresienstadt staan vlakbij de ingang van het voormalig kampterrein. Bekend zijn de treinen die vanuit kamp Westerbork naar Auschwitz vertrokken maar ook naar Sobibor, Mauthausen, Bergen-Belsen en Theresienstadt vertrokken treinen. Het initiatief tot de plaatsing kwam van de ‘Tekens van Westerbork’ kwam van Jules Schelvis, รฉรฉn van de achttien Nederlandse overlevenden van het vernietigingskamp Sobibor. Voor elke bestemming, Sobibor, Mauthausen, Bergen-Belsen, Auschwitz en Theresienstadt, is een teken opgericht met daarop de aantallen gedeporteerden en slachtoffers.
Er tegenover staat de woning van kampcommandant Gemmeker. Om het pand te beschermen is een glazen overkapping geplaatst. De andere barakken van kamp Westerbork zijn verdwenen.
Bij de belangrijkste plekken staan borden met een korte uitleg.
Via de slagboom, die dateert uit de periode van woonoord Schattenberg loop ik het kampterrein op.
Helaas is er weinig bewaard gebleven. Op sommige stukken zijn taluds (verhogingen in het de grond) te zien, dit zijn plekken waar bijv. de keuken of barakken hebben gestaan. Overal in het veld staan foto’s en hoor je de stem van Dieuwertje Blok met verhalen over het leven in het kamp. Tussendoor hoor ik ook weer het omroepen van de namen. Het zijn de namen van 107.000 uit Nederland gedeporteerde Joden en 245 Roma en Sinti die op 19 mei 1944 op transport werden gesteld. Hun namen klinken, 365 dagen per jaar, over het terrein van kamp Westerbork. De namen hoor je vanuit een gerestaureerde wagon in de buurt van de plek in het kamp waar de treinen naar het Oosten vertrokken. De wagons zijn niet authentiek, de houten opbouw is een reconstructie, het onderstel dateert uit de jaren twintig. Het huisje aan de achterkant is het rammershuisje. Ik denk aan al die mensen die mensen die hier door kampcommandant Gemmeker en zijn companen op transport zijn gezet de dood tegemoet. Wat een drama’s zullen zich in die wagons hebben afgespeeld. De Joden werden als vee getransporteerd.
Een ander indrukwekkend deel zijn de 102.000 stenen die op initiatief van een aantal oud-gevangenen op de voormalige appelplaats zijn geplaatst. Vanuit het doorgangskamp Westerbork werden meer dan honderdduizend mensen gedeporteerd. Van hen keerden 102.000 niet terug. De stenen zijn willekeurig in hoogte geplaatst om het individu te benadrukken. De stenen zijn geplaatst binnen de kaart van Nederland. Op de kop van de stenen is een davidster aangebracht. Er zijn ook 213 stenen met een vlam. Dit is voor de groep Sinti en Roma die op 19 mei 1944 vanuit kamp Westerbork gedeporteerd en vermoord werden in Auschwitz. Honderd stenen hebben geen symbool en staan voor de verzetsstrijders die in kamp Westerbork gevangen zaten om weggevoerd te worden.
Achter het stenen monument staat Barak 56. Dit was een woonbarak maar heeft ook dienst heeft gedaan als industriebarak en opslagplaats voor geroofde goederen.
Ik loop door naar het achterste deel van het kamp. Hier staat de wachttoren (doet me denken aan de wachttoren van Kamp Amersfoort waar ik tijdens etappe 9 liep). In Westerbork stonden zeven van deze wachttorens. Dit is een reconstructie.
Naast de wachttoren het Nationaal Monument Westerbork. Het monument is ontworpen door kampoverlevende Ralph Prins. Het monument is vol symboliek. De omhoog gekrulde rails drukken de wanhoop uit, ze zijn bewerkt alsof er op geschoten is. De spoorbielzen laten de vernietiging zien. Hoe dichter bij het eind, hoe meer ze versplinterd zijn. De rails rust op 93 bielzen die verwijzen naar het aantal transporten dat vanuit kamp Westerbork vertrok. Vier bielzen die los liggen van de rails symboliseren vier transporten die van elders naar Oost-Europa vertrokken. De muur van Drentse zwerfkeien lijkt van een afstand op een stapel schedels. Deze muur sluit het monument als het ware voor het oog af. Het stootblok staat vlakbij de plaats waar in de oorlog het eindpunt de spoorlijn van Hooghalen naar Kamp Westerbork was. Op de twee marmeren platen staat de Bijbeltekst Klaagliederen 4:18. Dit is ook de plek waar op 4 mei de herdenkingsbijeenkomst op Kamp Westerbork wordt gehouden.
Diep onder de indruk loop ik terug en wandel via pad langs de plekken waar (straf)barakken hebben gestaan. Het zijn nu een taluds.
Aan een zijpad staat het de Schattenbergmarkering dat bestaat uit de voormalige keukendelen van een barak, die in de Molukse periodes aan sommige barakken werden geplaatst en een replica van de kist van dominee Metiarij.
Op de achtergrond de telescopen van Radiosterrenwacht. Een groot contrast.
Lees meer:ย Een bezoek aan Kamp Westerbork
Omdat ik nog even moet wachten op de pendelbus loop ik een eindje het pad bij de ingang in. Hier ligt nog een oude SD bunker. Een eind verder op staat nog het Crematorium met het verzetsgraf. Maar dat is te ver om in een paar minuten te lopen. Hier zijn op 20 september 1943 10 verzetsstrijders, die op het Witterveld bij Assen gefusilleerd waren, gecremeerd. Hun stoffelijke resten werden achter het gebouw begraven. De lichamen werden in 1949 teruggevonden. Na de oorlog zijn hier de stoffelijke resten van 48 verzetsmensen en vier Joden gevonden. Zij waren tussen september 1943 en oktober 1944 bij het crematorium geรซxecuteerd.
Ik loop terug naar de slagboom, de plek waarvandaan de pendelbus vertrekt naar het Herinneringscentrum. Ik neem de laatste pendelbus vanaf het kampterrein naar het Herinneringscentrum. Ik raak aan de praat met de buschauffeur die ik deze middag al vaker gesproken en gegroet heb. Hij biedt mij aan om me met de auto naar het station te brengen. Ik had waarschijnlijk de bus die ik wilde hebben sowieso niet gehaald als ik vanuit het Herinneringscentrum terug had moeten lopen naar Hooghalen. Ik rijd mee naar een boerderij waar de pendelbus gestald wordt en waar de buschauffeur zijn auto heeft staan. Met de auto word ik naar Station Assen gebracht.
Vanaf Assen neem ik de trein naar Station Zwolle waar ik overstap op de trein naarย Schiphol. Vanaf Schiphol reis ik met de bus naar huis.
In de trein denk ik na over wat ik deze dag gezien heb. Deze 29e etappe was het eindpunt van de lange afstandswandeling Westerborkpad. Dit was een indrukwekkende etappe dat al begon bij het busstation met de monumenten in Hooghalen, onderweg in het bos voorbij het bungalowpark staan om de 50 meter spoorbielzen met de namen van de concentratiekampen en de datum van een transport. Deze spoorbielzen gaan door tot bij de ingang van het kampterrein. Het meest indrukwekkende was het Herinneringscentrum en vooral het kampterrein. Wat een leed en verdriet heeft hier geheerst. Toch was het niet alleen verdriet want de kampbewoners hebben ook kunnen musiceren en werken en kinderen gingen er naar school.
Mijn route
Wandelgids
De volledige route van het Westerborkpad staat ook op de website van Wandelnet. Via Bol.com kun je de wandelgids aanschaffen.
Praktische informatie
Afstand van etappe 29 van het Westerborkpad
Etappe 29 van het Westerborkpad loopt van Hooghalen naar Kamp Westerbork. De afstand van etappe 29 van het Westerborkpad is 5,3 kilometer. Dit is de laatste etappe van het Westerborkpad. Het slot is indrukwekkend, zowel het Herinneringscentrum als het kamp.
Bereikbaarheid van etappe 29 van het Westerborkpad
Ik reis per trein met een overstap op Station Zwolle naar Station Assen (je kunt ook tot Beilen reizen, maar ik had geen aansluiting met de trein naar Beilen. Ik zat in de trein die nog in Assen stopte. Vanuit Assen had ik wel een redelijke aansluiting).
Vanuit Beilen of Assen naar Hooghalen v.v. neem je lijn 22 van QBuzz. Het ‘busstation’ van Hooghalen bevindt zich aan rechterkant als je Hooghalen binnenloopt. Ook in Hooghalen gaat de bus slechts 1x per uur.
Horeca onderweg
Op Station Beilen kun je een in een winkel naast het station koffie/thee en iets lekkers kopen. Ook op Station Assen zijn een paar winkels waar je iets te drinken en/of eten kunt kopen.
In Hooghalen kun je aan het begin/eind van deze etappe even uitrusten op het terras van Het Wapen van Schotland aan de Hoofdstraat. Als je door Hooghalen loopt, loop je voorbij de Coop supermarkt.
In het Herinneringscentrum is een museumrestaurant.
Je waterfles kun je op Station Beilen, Assen, bij het Herinneringscentrum en bij de ingang van Kamp Westerbork bijvullen.
Overnachten onderweg
In Hooghalen en directe omgeving zijn een paar accommodaties waar je kunt overnachten.
Terwijl ik door de bossen naar het Herinneringscentrum loop, passeer ik Landgoed Het Grote Zand.
Onderweg zijn er ook genoeg natuurhuisjes in Hooghalen en omgeving te boeken waar je in de natuur kunt uitrusten van je wandeling.
Westerborkpad : overzicht etappes
Het Westerborkpad is een lange-afstandswandeling van 342 kilometer. Deze lange-afstandswandeling bestaat uit 30 etappes. De route begint bij Amsterdam Centraal Station en eindigt bij Herinneringscentrum Kamp Westerbork.
De route loopt zoveel mogelijk in de buurt van het spoor. Dit was de deportatieroute die veel slachtoffers van de Jodenvervolging in de Tweede Wereldoorlog moesten volgen. De ondertitel van deze route is niet voor niets: Wandelen in het spoor van de Jodenvervolging.
De route van het Westerborkpad is gemarkeerd met wit-rode stickers, met daarin het logo van Kamp Westerbork. Het Westerborkpad is slechts รฉรฉn kant op gemarkeerd. De reden is dat mensen na hun deportatie veelal niet meer terugkwamen. Het is een route langs historische sporen en gedenkplaatsen.
Heb jij wel eens een etappe van het Westerborkpad gelopen? Wat vond je er van? Heb je een andere aanbeveling voor een lange-afstandswandeling?
Meer lezen
- Een bezoek aan Kamp Westerbork
- Westerborkpad etappe 22 : Staphorst โ Station Meppel
- Westerborkpad etappe 23 : Station Meppel โ Koekange
- Westerborkpad etappe 24 : Koekange โ Station Hoogeveen
- Westerborkpad etappe 25 : Station Hoogeveen โ Kremboong
- Westerborkpad etappe 26 : Kremboong โ Wijster
- Westerborkpad etappe 27 : Wijster โ Station Beilen
- Westerborkpad etappe 28 : Station Beilen โ Hooghalen
- Het Westerborkpad wandelen: een overzicht
- Westerborkpad
- Westerborkpad
Tips voor je reis naar de provincie Drenthe
2 gedachten over “Westerborkpad etappe 29 : Hooghalen – Kamp Westerbork”
Mooi geschreven. Zelf ben ik geboren en getogen in Hooghalen en zijn de verhalen over het kamp met de paplepel ingegoten. Ook vanwege het edden en laten onderduiken van een, aan transport ontsnapt joodsmeisje, door mijn grootouders. De palen die u benoemd zijn allen spoorbielzen om zo de route te markeren waar het spoor heeft gelegen. Spoorbielzen klinkt voor mij indrukwekkender en beeldender als paaltjes, misschien is dat nog te veranderen.
Hallo Marijn, dank je voor je reactie. Dat het spoorbielzen zijn die de route markeren wist ik niet, dat is mij ook niet verteld. Ik ga het straks aanpassen.